Budzisz się o 3:27 w nocy. Koszulka nocna przykleja się do pleców, serce wali, prześcieradło jest wilgotne. Za 15 minut jest zimno, a ty leżysz pod trzema kocami, wściekła na ciało, które jeszcze trzy lata temu spało spokojnie. Witaj w menopauzie. I nie jesteś sama. Objawy naczynioruchowe (uderzenia gorąca i nocne poty) zgłasza w niektórych grupach do 80% kobiet w okresie menopauzy (badanie SWAN), a u ponad połowy kobiet z częstymi objawami trwają one dłużej niż 7 lat (mediana 7,4 roku; Avis i wsp. 2015).
Badanie WHI opublikowane w 2002 r. wykazało u kobiet stosujących estrogeny z progestagenem m.in. większe ryzyko raka piersi i zatorowości płucnej, co zmieniło podejście do HTZ (Rossouw i wsp., JAMA 2002). Część kobiet boi się ryzyka, część ma przeciwwskazania (np. po raku piersi, ze skłonnością do zakrzepicy), część szuka rozwiązań roślinnych. Na tym tle wyrósł duży rynek fitoestrogenów, czyli roślinnych związków o budowie podobnej do estrogenu. „Naturalne” nie znaczy jednak „skuteczne”. Artykuł pokazuje, co mówią badania.
Co to są fitoestrogeny: 3 główne klasy
Fitoestrogeny to roślinne polifenole, których cząsteczka jest wystarczająco podobna do 17β-estradiolu, by wiązać się z receptorami estrogenowymi, głównie z receptorem ERβ, dużo słabiej z ERα (Kuiper i wsp. 1998). Działają słabiej niż estrogeny wytwarzane przez organizm, a ich efekty zależą od tkanki:
- Izoflawony: głównie w soi i czerwonej koniczynie. Daidzeina, genisteina, glicyteina. Najlepiej zbadane.
- Lignany: w siemieniu lnianym, sezamie, pełnych ziarnach. Mikroflora jelitowa przetwarza je w enterodiol i enterolakton.
- Kumestany: w kiełkach lucerny, koniczynie białej. Słabo zbadane u ludzi.
W kontekście objawów menopauzy najwięcej badań z randomizacją dotyczy izoflawonów sojowych. Lignany i kumestany oceniano u ludzi znacznie rzadziej. Czerwona koniczyna ma słabsze dowody. Cieszący się popularnością niepokalanek (Vitex agnus-castus) opisywany jest w piśmiennictwie jako modulator prolaktyny; w badaniu z randomizacją połączenie niepokalanka z dziurawcem nie było skuteczniejsze od placebo w zmniejszaniu uderzeń gorąca (van Die i wsp. 2009), a rzetelnych badań samego niepokalanka w tym wskazaniu brak.
Produkty z tego poradnika
Soy Isoflavones, izoflawony sojowe
120 kapsułek · 0,76 zł za kapsułkę
90,99 złIzoflawony z czerwonej koniczyny
90 kapsułek · 0,46 zł za kapsułkę
40,99 złPluskwica Groniasta
90 kapsułek · 0,44 zł za kapsułkę
39,99 zł
Co mówi przegląd Cochrane
Przegląd Cochrane (Lethaby i wsp. 2013) objął 43 badania z randomizacją (4364 uczestniczki), w których fitoestrogeny porównywano z placebo, brakiem leczenia lub HTZ. Najważniejsze wnioski:
- Do przeglądu włączano badania trwające co najmniej 12 tygodni; w czterech badaniach wyciągi z ponad 30 mg genisteiny dziennie konsekwentnie zmniejszały częstość uderzeń gorąca, a w większości badań obserwowano silny efekt placebo (spadek częstości o 1–59%).
- Autorzy nie znaleźli przekonujących dowodów, że fitoestrogeny zmniejszają częstość lub nasilenie uderzeń gorąca.
- W metaanalizie 5 badań wyciągu z czerwonej koniczyny nie było istotnej różnicy wobec placebo.
- W badaniach trwających do 2 lat nie stwierdzono stymulacji endometrium ani pochwy (Lethaby i wsp. 2013). EFSA (2015) nie znalazła dowodów szkodliwości dla piersi, macicy i tarczycy u kobiet po menopauzie przy 35–150 mg dziennie, ale po 60 miesiącach opisano niezłośliwe zmiany w endometrium, a dla kobiet w okresie przejściowym i z rakiem w wywiadzie brak danych.
20,6%: o tyle zmniejszyła się częstość uderzeń gorąca względem placebo w metaanalizie 17 badań z wyciągami izoflawonów sojowych, a nasilenie o 26,2% (Taku K. i wsp., Menopause 2012, PubMed 22433977).
W piśmiennictwie fitoestrogeny opisuje się jako składnik diety o niejednorodnych wynikach badań, zależnych od dawki, rodzaju wyciągu i metabolizmu jelitowego.
S-ekwol: dlaczego odpowiedź na izoflawony bywa różna
U części osób bakterie jelitowe przekształcają daidzeinę (główny izoflawon sojowy) w S-ekwol, który silniej działa na receptory estrogenowe; hipoteza, że izoflawony działają lepiej u osób wytwarzających ekwol, nie została rozstrzygnięta (Setchell i wsp. 2002). S-ekwol wytwarza 25–30% dorosłych w krajach zachodnich i 50–60% w Japonii, Korei i Chinach (Setchell i Clerici 2010).
Stąd zainteresowanie preparatami zawierającymi S-ekwol w postaci gotowego metabolitu, które nie wymagają przemiany przez bakterie. W badaniu z randomizacją z udziałem 160 Japonek po menopauzie, które nie wytwarzały ekwolu, 10 mg S-ekwolu dziennie przez 12 tygodni zmniejszyło częstość uderzeń gorąca o 58,7% wobec 34,5% w grupie placebo (Aso i wsp. 2012).
W badaniu pilotażowym Jenks i wsp. (J Womens Health 2012) wzięły udział 102 kobiety w wieku 45–65 lat po menopauzie, a obserwacja trwała 8 tygodni; porównywano dawki 10, 20 i 40 mg S-ekwolu na dobę z izoflawonami sojowymi, bez ramienia placebo. Punktem końcowym była częstość uderzeń gorąca, a wyniki różniły się między dawkami i podgrupami uczestniczek.
Inne składniki badane w kontekście menopauzy
Szałwia lekarska (Salvia officinalis)
W otwartym badaniu bez grupy kontrolnej (Bommer i wsp. 2011, 71 kobiet) codzienna tabletka ze świeżych liści szałwii przez 8 tygodni wiązała się ze zmniejszeniem częstości i nasilenia uderzeń gorąca; brak grupy placebo nie pozwala oddzielić efektu preparatu od efektu placebo.
Pluskwica groniasta (Actaea racemosa, cimicifuga, black cohosh)
W przeglądzie Cochrane (Leach i Moore 2012; 16 badań, 2027 kobiet, mediana dawki 40 mg) pluskwica nie różniła się od placebo pod względem częstości uderzeń gorąca, a autorzy uznali dowody za niewystarczające, by popierać jej stosowanie. Unijna monografia EMA uznaje kłącze pluskwicy za lek roślinny o ugruntowanym zastosowaniu w dolegliwościach menopauzy i wymienia zaburzenia wątroby wśród działań niepożądanych; urzędy UE, Kanady i Australii wydały komunikaty o możliwym związku z uszkodzeniem wątroby (przegląd USP, Mahady i wsp. 2008). Przy zmęczeniu, utracie apetytu, zażółceniu skóry lub oczu albo ciemnym moczu preparat się odstawia i zgłasza do lekarza.
DHEA (dehydroepiandrosteron)
W przeglądzie Cochrane (Scheffers i wsp. 2015; 28 badań) DHEA nie poprawiało jakości życia, wpływ na objawy menopauzy był niepewny, możliwa była niewielka poprawa funkcji seksualnych, a działania androgenne (głównie trądzik) występowały częściej.
Witamina D i witamina K
Nie wpływają bezpośrednio na uderzenia gorąca. Witamina D pomaga w utrzymaniu zdrowych kości. Witamina K pomaga w utrzymaniu zdrowych kości. To oświadczenia zdrowotne z unijnego wykazu, a kondycja kośćca to drugi obszar, któremu w piśmiennictwie o okresie pomenopauzalnym poświęca się osobną uwagę. Polskie wytyczne (2023) zalecają dorosłym 1000–2000 IU witaminy D3 na dobę przy niewystarczającej ekspozycji na słońce, a zapotrzebowanie indywidualne ocenia się na podstawie stężenia 25(OH)D. Osoby przyjmujące leki przeciwzakrzepowe z grupy antagonistów witaminy K nie powinny zaczynać przyjmowania witaminy K bez konsultacji z lekarzem.
Wybrane do tego tematu w sklepie OVEA
Soy Isoflavones, izoflawony sojowe
120 kapsułek · 0,76 zł za kapsułkę
90,99 złIzoflawony z czerwonej koniczyny
90 kapsułek · 0,46 zł za kapsułkę
40,99 złPluskwica Groniasta
90 kapsułek · 0,44 zł za kapsułkę
39,99 zł
Co opisują badania: dawki i czas obserwacji
Parametry, które lekarz ocenia w tym okresie
- FSH, LH i estradiol: potwierdzenie statusu hormonalnego
- TSH, fT3 i fT4: objawy tarczycowe bywają podobne do menopauzalnych
- densytometria (DXA): badanie w kierunku osteoporozy, które lekarz zleca zależnie od wieku i czynników ryzyka
- USG piersi i mammografia: element oceny przed rozważeniem fitoestrogenów
- konsultacja ginekologiczna: ocena, czy terapia hormonalna jest opcją
Zakresy dawek i czasu obserwacji, jakie pojawiają się w publikacjach:
- Izoflawony sojowe standaryzowane: w metaanalizie Taku i wsp. mediana dawki wynosiła 54 mg aglikonów na dobę, a czas stosowania od 6 tygodni do 12 miesięcy.
- S-ekwol: u kobiet, które nie wytwarzają go samodzielnie, w badaniu z randomizacją podawano 10 mg S-ekwolu na dobę przez 12 tygodni (Aso i wsp. 2012); status producenta S-ekwolu oznacza się w moczu.
- Szałwia lekarska: w otwartym badaniu bez grupy kontrolnej codzienna tabletka ze świeżych liści przez 8 tygodni (Bommer i wsp. 2011).
- Witamina D3: w polskich zaleceniach 1000–2000 IU na dobę przy niewystarczającej ekspozycji na słońce.
Kiedy fitoestrogeny nie są dobrym wyborem
Izoflawony nie są zalecane:
- po raku piersi hormonozależnym (ER+): konsultacja z onkologiem obowiązkowa
- w trakcie leczenia tamoksyfenem
- w ciąży i podczas karmienia piersią
Terapia hormonalna a izoflawony: zestawienie danych z badań
| Parametr | HTZ | Izoflawony |
|---|---|---|
| Dane z badań nad uderzeniami gorąca | Według NAMS (2023) najskuteczniejsza metoda leczenia uderzeń gorąca | Przegląd Cochrane 2013 (43 RCT, 4364 uczestniczki) nie uznał dowodów dotyczących częstości i nasilenia uderzeń gorąca za rozstrzygające; wyniki poszczególnych RCT są niejednorodne |
| Gęstość mineralna kości (BMD) jako punkt końcowy w badaniach | Efekt wykazany w dużych badaniach klinicznych | Wyniki niejednoznaczne; EFSA oceniła wniosek o oświadczenie dotyczące kości negatywnie |
| Ryzyko zakrzepicy | Opisywane w badaniach nad HTZ jako podwyższone | Nieoceniane (badania nie obejmowały tego punktu końcowego) |
| Ryzyko raka piersi | Większe w badaniu WHI (estrogeny skoniugowane z medroksyprogesteronem): po średnio 5,2 roku 8 dodatkowych przypadków na 10 000 kobiet rocznie | EFSA (2015) nie znalazła dowodów szkodliwości dla piersi u kobiet po menopauzie; dla kobiet z rakiem w wywiadzie brak danych |
| Dostępność | Na receptę | Bez recepty (suplementy diety) |
Podsumowanie
Wyniki badań nad fitoestrogenami a uderzeniami gorąca są niejednoznaczne. Nie zastępują hormonalnej terapii zastępczej, o której decyduje lekarz. Stanowisko NAMS (2023) nie zaleca preparatów sojowych, ekwolu ani suplementów ziołowych w leczeniu uderzeń gorąca, a za najskuteczniejszą metodę uznaje terapię hormonalną.
Menopauza to nie choroba, ale wymaga konkretnej strategii medycznej, niezależnie od tego, jaką drogę wybierzesz. Zacznij od badań i rozmowy z ginekologiem.
Izoflawony, S-ekwol i inne składniki opisywane w kontekście menopauzy zebraliśmy w kategorii Leksykonu Menopauza. Przy każdym haśle opisujemy formy w suplementach, oświadczenia zdrowotne z unijnego wykazu (jeśli składnik je ma), bezpieczeństwo i źródła.
Artykuł ma charakter edukacyjny. Zalecenia dotyczące HTZ i suplementacji wymagają konsultacji z lekarzem.
W sklepie OVEA: kategoria Menopauza i perimenopauza
Soy Isoflavones, izoflawony sojowe
120 kapsułek · 0,76 zł za kapsułkę
90,99 złIzoflawony z czerwonej koniczyny
90 kapsułek · 0,46 zł za kapsułkę
40,99 złPluskwica Groniasta
90 kapsułek · 0,44 zł za kapsułkę
39,99 zł
Źródła
- Avis NE, Crawford SL, Greendale G, Bromberger JT, Everson-Rose SA, Gold EB i wsp. Duration of menopausal vasomotor symptoms over the menopause transition. JAMA Intern Med 2015. PubMed 25686030
- Gold EB, Colvin A, Avis N, Bromberger J, Greendale GA, Powell L i wsp. Longitudinal analysis of the association between vasomotor symptoms and race/ethnicity across the menopausal transition: study of women’s health across the nation. Am J Public Health 2006. PubMed 16735636
- Rossouw JE, Anderson GL, Prentice RL, LaCroix AZ, Kooperberg C, Stefanick ML i wsp. Risks and benefits of estrogen plus progestin in healthy postmenopausal women: principal results From the Women’s Health Initiative randomized controlled trial. JAMA 2002. PubMed 12117397
- Kuiper GG, Lemmen JG, Carlsson B, Corton JC, Safe SH, van der Saag PT i wsp. Interaction of estrogenic chemicals and phytoestrogens with estrogen receptor beta. Endocrinology 1998. PubMed 9751507
- van Die MD, Burger HG, Bone KM, Cohen MM, Teede HJ. Hypericum perforatum with Vitex agnus-castus in menopausal symptoms: a randomized, controlled trial. Menopause 2009. PubMed 18791483
- Lethaby A, Marjoribanks J, Kronenberg F, Roberts H, Eden J, Brown J. Phytoestrogens for menopausal vasomotor symptoms. Cochrane Database Syst Rev 2013. PubMed 24323914
- EFSA Panel on Food Additives and Nutrient Sources added to Food (ANS). Risk assessment for peri- and post-menopausal women taking food supplements containing isolated isoflavones. EFSA Journal 13(10):4246 2015. doi.org
- Taku K, Melby MK, Kronenberg F, Kurzer MS, Messina M. Extracted or synthesized soybean isoflavones reduce menopausal hot flash frequency and severity: systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Menopause 2012. PubMed 22433977
- Setchell KD, Brown NM, Lydeking-Olsen E. The clinical importance of the metabolite equol-a clue to the effectiveness of soy and its isoflavones. J Nutr 2002. PubMed 12468591
- Setchell KD, Clerici C. Equol: history, chemistry, and formation. J Nutr 2010. PubMed 20519412
- Aso T, Uchiyama S, Matsumura Y, Taguchi M, Nozaki M, Takamatsu K i wsp. A natural S-equol supplement alleviates hot flushes and other menopausal symptoms in equol nonproducing postmenopausal Japanese women. J Womens Health (Larchmt) 2012. PubMed 21992596
- Jenks BH, Iwashita S, Nakagawa Y, Ragland K, Lee J, Carson WH i wsp. A pilot study on the effects of S-equol compared to soy isoflavones on menopausal hot flash frequency. J Womens Health (Larchmt) 2012. PubMed 22409590
- Bommer S, Klein P, Suter A. First time proof of sage’s tolerability and efficacy in menopausal women with hot flushes. Adv Ther 2011. PubMed 21630133
- Leach MJ, Moore V. Black cohosh (Cimicifuga spp.) for menopausal symptoms. Cochrane Database Syst Rev 2012. PubMed 22972105
- Europejska Agencja Leków (EMA), Komitet ds. Roślinnych Produktów Leczniczych (HMPC). Cimicifugae rhizoma: unijna monografia roślinna (EMA/HMPC/48745/2017, rewizja 1). EMA 2018. ema.europa.eu
- Mahady GB, Low Dog T, Barrett ML, Chavez ML, Gardiner P, Ko R i wsp. United States Pharmacopeia review of the black cohosh case reports of hepatotoxicity. Menopause 2008. PubMed 18340277
- Scheffers CS, Armstrong S, Cantineau AE, Farquhar C, Jordan V. Dehydroepiandrosterone for women in the peri- or postmenopausal phase. Cochrane Database Syst Rev 2015. PubMed 25879093
- Płudowski P, Kos-Kudła B, Walczak M, Fal A, Zozulińska-Ziółkiewicz D, Sieroszewski P i wsp. Guidelines for Preventing and Treating Vitamin D Deficiency: A 2023 Update in Poland. Nutrients 2023. PubMed 36771403
- EFSA Panel on Dietetic Products, Nutrition and Allergies (NDA). Scientific Opinion on the substantiation of health claims related to soy isoflavones and maintenance of bone mineral density (ID 1655) and reduction of vasomotor symptoms associated with menopause (ID 1654, 1704, 2140, 3093, 3154, 3590) (further assessment) pursuant to Article 13(1) of Regulation (EC) No 1924/2006. EFSA Journal 10(8):2847 2012. doi.org
- The North American Menopause Society. The 2023 nonhormone therapy position statement of The North American Menopause Society. Menopause 2023. PubMed 37252752
- Komisja Europejska. Rozporządzenie Komisji (UE) nr 432/2012 z dnia 16 maja 2012 r. ustanawiające wykaz dopuszczonych oświadczeń zdrowotnych dotyczących żywności, innych niż oświadczenia odnoszące się do zmniejszenia ryzyka choroby oraz rozwoju i zdrowia dzieci. Dz.U. UE L 136 2012. eur-lex.europa.eu



