Uderzenia gorąca w menopauzie a fitoestrogeny: przegląd badań RCT

Budzisz się o 3:27 w nocy. Koszulka nocna przykleja się do pleców, serce wali, prześcieradło jest wilgotne. Za 15 minut jest zimno, a ty leżysz pod trzema kocami, wściekła na ciało, które jeszcze trzy lata temu spało spokojnie. Witaj w menopauzie. I nie jesteś sama. Uderzenia gorąca (medycznie: objawy wazomotoryczne) dotykają 75% kobiet w okresie perimenopauzy i wczesnej menopauzy, a u co czwartej utrzymują się przez ponad 5 lat.

Od publikacji danych z WHI w 2002 r. stosowanie hormonalnej terapii zastępczej (HTZ) spadło w Polsce kilkukrotnie. Część kobiet boi się ryzyka, część ma przeciwwskazania (np. po raku piersi, ze skłonnością do zakrzepicy), część po prostu szuka rozwiązań naturalnych. W tej pustce wyrósł ogromny rynek fitoestrogenów, czyli roślinnych związków o strukturze podobnej do estrogenu. Tylko że „naturalne” nie znaczy „skuteczne”. Artykuł pokazuje, co po 20 latach intensywnych badań tak naprawdę mówi nauka.

Co to są fitoestrogeny: 3 główne klasy

Fitoestrogeny to roślinne polifenole, których cząsteczka jest wystarczająco podobna do 17β-estradiolu, by wiązać się z receptorami estrogenowymi, głównie z receptorem ERβ, dużo słabiej z ERα. Dzięki temu mają słabsze, ale bardziej selektywne działanie niż endogenny estrogen, a ich efekty zależą od tkanki:

• Izoflawony: głównie w soi i czerwonej koniczynie. Daidzeina, genisteina, glicyteina (glycitein). Najlepiej zbadane.
• Lignany: w siemieniu lnianym, sezamie, pełnych ziarnach. Mikroflora przetwarza je w enterodiol i enterolakton.
• Kumestany: w kiełkach lucerny, koniczynie białej. Najsilniejsze, ale słabo zbadane u ludzi.

W kontekście objawów menopauzy najwięcej randomizowanych badań klinicznych dotyczy izoflawonów sojowych. Lignany i kumestany oceniano u ludzi znacznie rzadziej. Czerwona koniczyna ma słabsze dowody, a ciesząca się popularnością niepokalanek (Vitex agnus-castus) opisywany jest w piśmiennictwie jako modulator prolaktyny i nie był badany w kontekście objawów wazomotorycznych menopauzy.

Co mówi Cochrane: najważniejsza metaanaliza

Cochrane Review (Lethaby et al. 2013), aktualizowana w 2016 i 2021 r., obejmuje 43 randomizowane badania kontrolowane placebo z łącznie 4364 kobietami. Kluczowe wnioski:

• Izoflawony analizowano w dawkach 50–100 mg/dobę przez około 12 tygodni; punktem końcowym była częstość i nasilenie uderzeń gorąca, a wyniki poszczególnych badań były niejednorodne.
• Wyniki poszczególnych badań różniły się m.in. w zależności od zawartości genisteiny w stosowanych wyciągach; odpowiedzi uczestniczek również były zróżnicowane.
• Badania trwały zwykle około 12 tygodni, a danych o dłuższym stosowaniu jest znacznie mniej.
• Dowody na działanie czerwonej koniczyny są słabsze i niespójne (10 RCT).
• Bezpieczeństwo izoflawonów u kobiet bez historii raka piersi jest dobrze udokumentowane.

W piśmiennictwie fitoestrogeny opisuje się jako składnik diety o niejednorodnych wynikach badań, zależnych od dawki, rodzaju wyciągu i metabolizmu jelitowego.

S-ekwol: dlaczego odpowiedź na izoflawony bywa różna

Fascynującą rewelacją ostatniej dekady jest odkrycie, że daidzeina (główny izoflawon sojowy) musi zostać zmetabolizowana przez bakterie jelitowe do S-ekwolu, by mieć znaczący efekt estrogenny. Tylko 30–50% osób rasy kaukaskiej ma odpowiedni skład mikrobioty jelitowej do tej przemiany (w Azji, gdzie soja jest w diecie od dzieciństwa, ten odsetek przekracza 60%).

Kobieta, która „produkuje S-ekwol” (equol producer), może doświadczać znacznej poprawy na izoflawonach. Kobieta, która nie produkuje, może mieć zerowy efekt, nawet przy prawidłowej dawce. Stąd rosnąca popularność preparatów zawierających S-ekwol w postaci gotowego metabolitu (tzw. Equol supplements), które omijają wymóg bakteryjnej konwersji.

S-ekwol jest dostępny w Europie w postaci gotowego metabolitu. W badaniu pilotażowym Jenks i wsp. (J Womens Health 2012) wzięły udział 102 kobiety w wieku 45–65 lat po menopauzie, a obserwacja trwała 8 tygodni; porównywano dawki 10, 20 i 40 mg S-ekwolu na dobę z izoflawonami sojowymi, bez ramienia placebo. Punktem końcowym była częstość uderzeń gorąca, a wyniki różniły się między dawkami i podgrupami uczestniczek.

Inne składniki badane w kontekście menopauzy

Szałwia lekarska (Salvia officinalis)

W RCT Bommer i wsp. 2011 (n = 71) wyciąg ze świeżej szałwii standaryzowany na 280 mg/dobę przez 8 tygodni zmniejszył częstość i intensywność uderzeń gorąca. Działa prawdopodobnie przez ośrodkowy układ nerwowy, nie przez receptor estrogenny.

Cimicifuga (Actaea racemosa, black cohosh)

Standaryzowany wyciąg 40 mg/dobę dał w kilku RCT umiarkowany efekt na uderzenia gorąca. Cochrane 2012 (Leach i Moore): „dowody niewystarczające, by zarekomendować”. W UE wycofana z niektórych preparatów po raportach hepatotoksyczności (bardzo rzadkie, ale istotne).

DHEA (dehydroepiandrosteron)

W USA dostępne OTC, w Polsce tylko na receptę. Skuteczne głównie w kontekście suchości pochwy i libido, słabiej na uderzenia gorąca. W dawkach 25–50 mg/dobę.

Witamina D3 i K2

Nie wpływają bezpośrednio na uderzenia gorąca. Witamina D pomaga w utrzymaniu zdrowych kości, a witamina K przyczynia się do prawidłowego krzepnięcia krwi. Kondycja kośćca to drugi obszar, któremu w piśmiennictwie o okresie pomenopauzalnym poświęca się osobną uwagę. W publikacjach dotyczących populacji polskiej omawiane są dawki witaminy D3 rzędu 2000 IU na dobę oraz menachinonu-7 rzędu 100 µg na dobę; zapotrzebowanie indywidualne ocenia się na podstawie stężenia 25(OH)D i ustala z lekarzem.

Co opisują badania: dawki i czas obserwacji

Zakresy dawek i czasu obserwacji, jakie pojawiają się w publikacjach:

1. Izoflawony sojowe standaryzowane: w badaniach stosowano 60–80 mg aglikonów na dobę, a efekt oceniano po około 12 tygodniach. Izoflawony sojowe, S-ekwol, pluskwica groniasta, szałwia lekarska i maca to skład jednej kapsułki w kategorii izoflawony sojowe i S-ekwol w sklepie OVEA Health. Podajemy tam wyłącznie skład i standaryzację, bez przypisywania działania.
2. S-ekwol: u osób, które nie wytwarzają go samodzielnie, w badaniach podawano gotowy S-ekwol w dawce 10 mg na dobę; status producenta S-ekwolu oznacza się w moczu.
3. Szałwia lekarska: w cytowanym RCT stosowano wyciąg standaryzowany, 280 mg na dobę przez 8 tygodni.
4. Witamina D3 z witaminą K2: w piśmiennictwie omawiane w kontekście gospodarki wapniowo-fosforanowej i kości.
5. Magnez: w badaniach nad jakością snu podawany wieczorem.

Kiedy fitoestrogeny nie są dobrym wyborem

Mimo dobrego profilu bezpieczeństwa, izoflawony nie są zalecane u:

• Kobiet po raku piersi hormono-zależnym (ER+): konsultacja z onkologiem obowiązkowa
• W trakcie leczenia tamoksyfenem (konkurencja o receptor)
• W niedoczynności tarczycy mogą zmniejszać wchłanianie L-tyroksyny (odstęp 4h)
• W ciąży i podczas karmienia piersią

Terapia hormonalna a izoflawony: zestawienie danych z badań

Podsumowanie

Wyniki badań nad fitoestrogenami a uderzeniami gorąca są umiarkowane i niejednoznaczne. Nie zastępują hormonalnej terapii zastępczej, o której decyduje lekarz. W piśmiennictwie opisuje się je jako element diety rozważany przez część kobiet, w tym te z przeciwwskazaniami do HTZ. Kluczowe pytanie, czy twój mikrobiom produkuje S-ekwol, zaczyna mieć praktyczne znaczenie i może w najbliższych latach odmienić sposób, w jaki dobieramy preparaty.

Menopauza to nie choroba, ale wymaga konkretnej strategii medycznej, niezależnie od tego, czy wybierzesz HTZ, fitoestrogeny, czy ich kombinację. Zacznij od badań i rozmowy z ginekologiem.

Izoflawony, S-ekwol i inne składniki opisywane w kontekście dojrzałości zebraliśmy w kategorii Leksykonu Menopauza. Przy każdym haśle podajemy formę chemiczną, pochodzenie surowca i dawki z badań.

Artykuł ma charakter edukacyjny. Zalecenia dotyczące HTZ i suplementacji wymagają konsultacji z lekarzem.