Moment, w którym para podejmuje decyzję o ciąży, jest intymny, a zarazem naukowo ciekawy. Pęcherzyk, który uwolni komórkę jajową, rozwija się od etapu przedantralnego przez około 85 dni, czyli blisko 3 cykle (Gougeon 1986). Komórka jajowa, która owuluje w cyklu poczęcia, zaczęła więc dojrzewać mniej więcej trzy miesiące wcześniej.
Polskie Towarzystwo Ginekologów i Położników w rekomendacjach z 2017 r. zaleca rozpoczęcie suplementacji folianów co najmniej 12 tygodni przed poczęciem, a ACOG i CDC co najmniej 1 miesiąc przed poczęciem. Ten artykuł opisuje, co o poszczególnych składnikach mówią badania i rekomendacje, jakie zakresy dawek się w nich pojawiają i kiedy potrzebna jest konsultacja lekarska.
Kwas foliowy: formy i różnice w metabolizmie
Uzupełniające spożycie kwasu foliowego zwiększa poziom folianów u matki. Niski poziom folianów u matki jest czynnikiem ryzyka rozwoju wad cewy nerwowej u rozwijającego się płodu. Korzystny efekt występuje przy codziennym uzupełniającym spożyciu 400 µg kwasu foliowego przez co najmniej jeden miesiąc przed poczęciem i maksymalnie trzy miesiące po poczęciu. To oświadczenie o zmniejszeniu ryzyka choroby dopuszczone rozporządzeniem (UE) nr 1135/2014.
PTGiP (2020) zaleca 0,4 mg kwasu foliowego dziennie wszystkim kobietom w wieku rozrodczym, a ACOG 400 µg co najmniej 1 miesiąc przed ciążą i przez pierwsze 12 tygodni. Badanie MRC (1991) dotyczyło kobiet po ciąży z wadą cewy nerwowej; w populacji ogólnej skuteczność potwierdziło badanie Czeizel i Dudás (1992) oraz przegląd Cochrane (De-Regil i wsp. 2015).
Kwas foliowy z suplementów przekształca się w organizmie w aktywną formę, L-metylofolian (5-MTHF); jednym z enzymów tej przemiany jest MTHFR. Wariant MTHFR C677T obniża aktywność enzymu (według rekomendacji PTG z 2017 r. o ok. 70% u homozygot TT i o ok. 40% u heterozygot CT), ale osoby z tym wariantem przetwarzają kwas foliowy, a 400 µg dziennie podnosi stężenie folianów niezależnie od genotypu (CDC). Niezmetabolizowany kwas foliowy (UMFA) pojawia się we krwi, bo wątrobowy enzym DHFR przekształca kwas foliowy powoli; nie wykazano, by sam UMFA szkodził (Frye i Rossignol 2026).
51% kobiet w polskiej próbie badania (1712 osób) miało przynajmniej jedną kopię allelu T wariantu MTHFR C677T: 42% CT i 9% TT (Waśkiewicz A. i wsp., Kardiol Pol 2011, PubMed 22219102).
Metafolian wapnia (5-MTHF) to zredukowana, aktywna forma folianu. Rekomendacje PTG z 2017 r. dopuszczały u kobiet z grupy zwiększonego ryzyka dodatkowe 0,4 mg folianu, najlepiej w formie aktywnej. Nowsze rekomendacje PTGiP z 2020 r. wskazują, że przy częstych wariantach MTHFR nie ma wskazań do wyższych dawek kwasu foliowego ani jego formy aktywnej. Górny tolerowany poziom spożycia kwasu foliowego i soli 5-MTHF łącznie wynosi 1000 µg na dobę (EFSA 2023, PubMed 37965303).
Witamina D3: stan zaopatrzenia w populacji i zakresy dawek
W badaniu 5775 dorosłych z 22 polskich miast zimą i wiosną 2014 r. 89,9% miało stężenie 25(OH)D poniżej 30 ng/ml (Płudowski i wsp. 2016). W Polsce promieniowanie UVB potrzebne do syntezy skórnej witaminy D jest bliskie zeru przez około 6 miesięcy w roku, a skuteczna ekspozycja na słońce jest możliwa od maja do końca września (wytyczne 2023, Płudowski i wsp.).
W piśmiennictwie dotyczącym stanu zaopatrzenia w witaminę D u kobiet w wieku rozrodczym analizowano między innymi następujące zagadnienia:
- zależność między stężeniem 25(OH)D a liczbą pęcherzyków antralnych (AFC) w USG
- zależność między stężeniem 25(OH)D a wynikami leczenia metodami wspomaganego rozrodu: w metaanalizie 11 badań kohortowych (2700 kobiet) kobiety z prawidłowym stężeniem witaminy D częściej rodziły żywe dziecko i zachodziły w ciążę kliniczną; to badania obserwacyjne, które nie dowodzą przyczynowości (Chu i wsp., Hum Reprod 2018)
- zależność między stężeniem 25(OH)D a przebiegiem ciąży i masą urodzeniową dziecka: badania obserwacyjne, wyniki niejednorodne; nie stanowią one podstawy oświadczenia zdrowotnego z unijnego wykazu
Docelowe stężenie 25(OH)D według polskich wytycznych to 30–50 ng/ml. Przy stwierdzonym niedoborze polskie wytyczne (2023) opisują u dorosłych dawkę 4000 IU witaminy D3 na dobę i kontrolę stężenia 25(OH)D po 8–12 tygodniach, nie później niż po 3 miesiącach; dawkowanie ustala lekarz.
Myo-inozytol i D-chiro-inozytol: co opisują badania
Oba inozytole to naturalnie występujące cykliczne alkohole cukrowe, obecne między innymi w płynie pęcherzykowym jajnika; ich udziałem w wewnątrzkomórkowym przekaźnictwie sygnału zajmuje się literatura biochemiczna. W płynie pęcherzykowym zdrowych kobiet stosunek MI do DCI wynosił ok. 100:1, a u kobiet z PCOS i hiperinsulinemią 0,2:1 (Unfer i wsp. 2014); proporcja 40:1 dotyczy osocza. Autorzy łączą zaburzenie tej proporcji z gorszą jakością komórki jajowej jako hipotezę.
W randomizowanym badaniu Nordio M. i Proietti E. (2012) u 50 kobiet z PCOS i nadwagą porównano 550 mg MI z 13,8 mg DCI (proporcja 40:1) dwa razy na dobę z samym MI (2 g); obserwacja trwała 6 miesięcy, z pomiarem po 3 miesiącach. Oceniano parametry metaboliczne i hormonalne oraz owulację (po leczeniu owulowały wszystkie kobiety w obu grupach); odsetka ciąż nie badano.
Po 3 miesiącach połączenie wypadło korzystniej niż sam MI, a po 6 miesiącach różnic między grupami nie stwierdzono. Więcej o fizjologii inozytoli w haśle o DCI.
40:1: taka była proporcja myo-inozytolu do D-chiro-inozytolu w preparacie ocenianym w badaniu Nordio i Proietti (Eur Rev Med Pharmacol Sci 2012, PubMed 22774396).
DHA w okresie ciąży
Kwas dokozaheksaenowy (DHA) to długołańcuchowy kwas omega-3, budulec mózgu i siatkówki płodu. Organizm przekształca ALA (kwas alfa-linolenowy z oleju lnianego) w DHA w ograniczonym stopniu: u młodych kobiet w badaniu z izotopem było to ok. 9% (Burdge i Wootton 2002), więc głównym źródłem DHA pozostają ryby i suplementy.
Kobietom w ciąży i karmiącym unijne oświadczenie zdrowotne (rozporządzenie 440/2011, na podstawie opinii EFSA) wskazuje 200 mg DHA dziennie ponad 250 mg EPA i DHA zalecane dorosłym. PTGiP (2020) zaleca co najmniej 200 mg DHA w ciąży, rozważenie większych dawek u kobiet jedzących mało ryb, także przed ciążą, i 1000 mg przy ryzyku porodu przedwczesnego. Źródłem DHA jest olej z ryb albo z mikroalg.
Jod, selen, cynk
Jod
Co najmniej połowa kobiet w ciąży w Polsce ma niedobór jodu, dlatego PTGiP (2020) zaleca 150–200 µg jodu na dobę w ciąży kobietom bez chorób tarczycy. Przed ciążą warto oznaczyć TSH i przeciwciała anty-TPO; funkcję tarczycy ocenia lekarz.
Selen
Selen jest potrzebny do działania dejodynaz (enzymów przekształcających T4 w T3) i peroksydaz glutationowych. U kobiet z autoimmunologiczną chorobą tarczycy (Hashimoto) w niektórych badaniach przyglądano się selenowi; decyzję o jego suplementacji warto omówić z lekarzem.
Cynk
Cynk jest kofaktorem wielu enzymów, m.in. biorących udział w syntezie DNA. Cynk pomaga w utrzymaniu prawidłowej płodności i prawidłowych funkcji rozrodczych (oświadczenie zdrowotne z unijnego wykazu).
Co z żelazem
Przed ciążą żelaza nie suplementuje się profilaktycznie: warto wykonać morfologię z ferrytyną. PTGiP (2020) zaleca suplementację żelaza tylko przy niedoborze, bo nadmiar żelaza wiązano m.in. z cukrzycą ciążową i stanem przedrzucawkowym.
Co opisują badania i rekomendacje: składniki oraz zakresy dawek
Składniki i zakresy dawek opisywane w rekomendacjach
- kwas foliowy: 400 µg (0,4 mg) na dobę według PTGiP 2020; przy częstych wariantach MTHFR bez wskazań do wyższych dawek ani formy aktywnej
- witamina D3: w polskich zaleceniach 1000–2000 IU na dobę przez cały rok, jeśli ekspozycja na słońce jest niewystarczająca
- DHA: w ciąży co najmniej 200 mg na dobę (PTGiP 2020)
- jod: w ciąży 150–200 µg na dobę u kobiet bez chorób tarczycy (PTGiP 2020)
Co opisują badania przy PCOS i insulinooporności
- myo-inozytol z D-chiro-inozytolem w proporcji 40:1: w badaniu Nordio i Proietti (2012) 550 mg MI z 13,8 mg DCI dwa razy na dobę
- berberyna: nie ma oświadczeń zdrowotnych z unijnego wykazu, nie stosuje się jej w ciąży, a ewentualne stosowanie omawia się z lekarzem
- HOMA-IR: parametr oceniany w publikacjach zwykle po 12 tygodniach
Badania, które warto wykonać przed staraniami
- Morfologia, ferrytyna, witamina D3 (25-OH): stan odżywienia
- TSH, fT3, fT4, TPO-Ab, aTG: tarczyca
- Glukoza, insulina, HOMA-IR: metabolizm
- AMH (hormon anty-Müllerowski): rezerwa jajnikowa, szczególnie po 35. roku życia
- USG ginekologiczne: anatomia macicy, pęcherzyki antralne
- Cytologia: jeśli nieaktualna
Kiedy konieczna konsultacja specjalistyczna
- brak ciąży po 12 miesiącach regularnego współżycia (6 miesięcy po 35. roku życia)
- historia 2 lub więcej wczesnych poronień
- nieregularne cykle dłużej niż 6 miesięcy
- endometrioza w wywiadzie
- zaburzenia tarczycy lub przysadki
- partner z nieprawidłowym badaniem nasienia
Podsumowanie
Przygotowanie do ciąży warto zacząć z wyprzedzeniem: PTG zaleca rozpoczęcie przyjmowania folianów co najmniej 12 tygodni przed poczęciem, a ACOG i CDC co najmniej miesiąc wcześniej. W tym okresie największe znaczenie mają kwas foliowy, witamina D, DHA i jod, w ilościach z rekomendacji. Myo-inozytol i D-chiro-inozytol w proporcji 40:1 to składniki opisywane w piśmiennictwie dotyczącym PCOS; nie mają oświadczeń zdrowotnych z unijnego wykazu. Cała suplementacja ma sens jako uzupełnienie zbilansowanej diety i stylu życia, nie jako ich substytut. Jeśli masz 35+ lat lub czynniki ryzyka, umów wizytę u ginekologa zamiast zaczynać od własnej analizy.
Folian, inozytole, DHA i pozostałe składniki opisywane w kontekście przygotowania do ciąży zebraliśmy w kategorii Leksykonu Płodność. Przy każdym haśle opisujemy formy w suplementach, oświadczenia zdrowotne z unijnego wykazu (jeśli składnik je ma), bezpieczeństwo i źródła.
Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej. Dawki i preparaty powinny być dobrane indywidualnie po ocenie stanu zdrowia.
Źródła
- Gougeon A. Dynamics of follicular growth in the human: a model from preliminary results. Hum Reprod 1986. PubMed 3558758
- Bomba-Opoń D, Hirnle L, Kalinka J, Seremak-Mrozikiewicz A. Folate supplementation during the preconception period, pregnancy and puerperium. Polish Society of Gynecologists and Obstetricians Guidelines. Ginekol Pol 2017. PubMed 29303218
- American College of Obstetricians and Gynecologists (ACOG). Good Health Before Pregnancy: Prepregnancy Care (FAQ056). ACOG 2020. acog.org
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC). About Folic Acid. CDC 2026. cdc.gov
- Komisja Europejska. Rozporządzenie Komisji (UE) nr 1135/2014 z dnia 24 października 2014 r. w sprawie udzielenia zezwolenia na oświadczenie zdrowotne dotyczące żywności i odnoszące się do zmniejszenia ryzyka choroby. Dz.U. UE L 307 2014. eur-lex.europa.eu
- De-Regil LM, Peña-Rosas JP, Fernández-Gaxiola AC, Rayco-Solon P. Effects and safety of periconceptional oral folate supplementation for preventing birth defects. Cochrane Database Syst Rev 2015. PubMed 26662928
- Zimmer M, Sieroszewski P, Oszukowski P, Huras H, Fuchs T, Pawlosek A. Polish Society of Gynecologists and Obstetricians recommendations on supplementation during pregnancy. Ginekol Pol 2020. PubMed 33184834
- MRC Vitamin Study Research Group. Prevention of neural tube defects: results of the Medical Research Council Vitamin Study. Lancet 1991. PubMed 1677062
- Czeizel AE, Dudás I. Prevention of the first occurrence of neural-tube defects by periconceptional vitamin supplementation. N Engl J Med 1992. PubMed 1307234
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC). MTHFR Gene Variant and Folic Acid Facts. CDC 2026. cdc.gov
- Frye RE, Rossignol DA. Unmetabolized Folic Acid: Biology, Epidemiology, and Clinical Consequences: A Systematic Review. Nutrients 2026. PubMed 42739064
- Waśkiewicz A, Piotrowski W, Broda G, Sobczyk-Kopcioł A, Płoski R. Impact of MTHFR C677T gene polymorphism and vitamins intake on homocysteine concentration in the Polish adult population. Kardiol Pol 2011. PubMed 22219102
- EFSA Panel on Nutrition, Novel Foods and Food Allergens (NDA). Scientific opinion on the tolerable upper intake level for folate. EFSA J 2023. PubMed 37965303
- Płudowski P, Ducki C, Konstantynowicz J, Jaworski M. Vitamin D status in Poland. Pol Arch Med Wewn 2016. PubMed 27509842
- Płudowski P, Kos-Kudła B, Walczak M, Fal A, Zozulińska-Ziółkiewicz D, Sieroszewski P i wsp. Guidelines for Preventing and Treating Vitamin D Deficiency: A 2023 Update in Poland. Nutrients 2023. PubMed 36771403
- Chu J, Gallos I, Tobias A, Tan B, Eapen A, Coomarasamy A. Vitamin D and assisted reproductive treatment outcome: a systematic review and meta-analysis. Hum Reprod 2018. PubMed 29149263
- Unfer V, Carlomagno G, Papaleo E, Vailati S, Candiani M, Baillargeon JP. Hyperinsulinemia Alters Myoinositol to d-chiroinositol Ratio in the Follicular Fluid of Patients With PCOS. Reprod Sci 2014. PubMed 24501149
- Nordio M, Proietti E. The combined therapy with myo-inositol and D-chiro-inositol reduces the risk of metabolic disease in PCOS overweight patients compared to myo-inositol supplementation alone. Eur Rev Med Pharmacol Sci 2012. PubMed 22774396
- Burdge GC, Wootton SA. Conversion of alpha-linolenic acid to eicosapentaenoic, docosapentaenoic and docosahexaenoic acids in young women. Br J Nutr 2002. PubMed 12323090
- Komisja Europejska. Rozporządzenie Komisji (UE) nr 440/2011 z dnia 6 maja 2011 r. w sprawie udzielenia i odmowy udzielenia zezwolenia na niektóre oświadczenia zdrowotne dotyczące żywności i odnoszące się do rozwoju i zdrowia dzieci. Dziennik Urzędowy UE 2011. eur-lex.europa.eu
- Komisja Europejska. Rozporządzenie Komisji (UE) nr 432/2012 z dnia 16 maja 2012 r. ustanawiające wykaz dopuszczonych oświadczeń zdrowotnych dotyczących żywności, innych niż oświadczenia odnoszące się do zmniejszenia ryzyka choroby oraz rozwoju i zdrowia dzieci. Dz.U. UE L 136 2012. eur-lex.europa.eu
- American College of Obstetricians and Gynecologists. Infertility Workup for the Women’s Health Specialist: ACOG Committee Opinion, Number 781. Obstet Gynecol 2019. PubMed 31135764
