Pochwa zdrowej, dorosłej kobiety to jedno z najbardziej zasiedlonych bakteryjnie miejsc w ciele i zarazem jedno z najbardziej zdyscyplinowanych. U większości kobiet dominują w niej bakterie Lactobacillus, które wytwarzają kwas mlekowy, nadtlenek wodoru i bakteriocyny, czyli związki o właściwościach przeciwbakteryjnych opisywanych w badaniach mikrobiologicznych. W pracy Ravel i wsp. (PNAS 2011) przebadano 396 bezobjawowych kobiet z Ameryki Północnej i wyodrębniono pięć typów mikrobiomu pochwy; mediana pH wynosiła od 4,0 w typie z przewagą L. crispatus do 5,3 w typie z przewagą bakterii beztlenowych. Równowagę tę mogą zaburzać m.in. antybiotykoterapia, która sprzyja grzybicy, i irygacje pochwy.
Wtedy zaczyna się znajomy scenariusz: swąd, upławy o rybim zapachu, nawracające grzybice, „tak zwykła” infekcja, która wraca co drugi miesiąc. To nie „taki urok bycia kobietą”. To objaw dysbiozy pochwy (czyli zachwianej równowagi mikroorganizmów), stanu dobrze opisanego w badaniach, którym zajmuje się ginekologia. Artykuł wyjaśnia, co wiadomo o probiotykach stosowanych przy dysbiozie pochwy, czym się różnią od zwykłych probiotyków jelitowych i czego naprawdę można się po nich spodziewać.
Czym jest mikrobiom pochwy i dlaczego ma znaczenie
U zdrowych kobiet w wieku rozrodczym mikrobiom pochwy dzieli się na 5 głównych typów (CST, czyli Community State Types; Ravel i wsp. 2011):
| CST | Dominujące bakterie |
|---|---|
| CST I | L. crispatus |
| CST II | L. gasseri |
| CST III | L. iners |
| CST IV | mniej pałeczek kwasu mlekowego, więcej bakterii beztlenowych (m.in. Gardnerella, Atopobium) |
| CST V | L. jensenii |
Typ IV, z mniejszym udziałem pałeczek kwasu mlekowego i większym bakterii beztlenowych, częściej wiąże się z wysokim wynikiem w skali Nugenta (używanej do rozpoznawania bakteryjnej waginozy, BV), ale w badaniu Ravel i wsp. występował też u zdrowych kobiet bez objawów. BV w badaniu NHANES dotyczyła ok. 29% kobiet w USA (Allsworth i Peipert, Obstet Gynecol 2007); w innych populacjach częstość bywa niższa. U kobiet z BV opisywano większe ryzyko:
- zakażenia HIV: w metaanalizie 23 publikacji BV wiązała się z około 1,6 razy większym ryzykiem zakażenia (Atashili i wsp. 2008)
- porodu przedwczesnego, jeśli BV występuje w ciąży: około dwukrotnie większe (Leitich i wsp. 2003)
- endometriozy: związek jest badany, ale zależności przyczynowej nie ustalono
5 typów mikrobiomu pochwy (CST) wyodrębniono u 396 bezobjawowych kobiet (Ravel J. i wsp., PNAS 2011, PubMed 20534435).
Probiotyk pochwowy a zwykły probiotyk: różnica
To jedno z najczęstszych nieporozumień w aptece. „Probiotyk” to termin szeroki: obejmuje dziesiątki rodzajów, setki gatunków i tysiące szczepów bakterii. Wszystkie na etykiecie wyglądają podobnie, ale nie każdy Lactobacillus umie skolonizować pochwę. Probiotyki dla jelita (np. L. acidophilus z jogurtu) mają inne adhezyny (białka powierzchniowe, którymi przyczepiają się do błony śluzowej) i niekoniecznie znajdą miejsce w nabłonku pochwy.
Probiotyki pochwowe to konkretne szczepy, wyselekcjonowane w badaniach pod kątem:
- adhezji do komórek nabłonka pochwy
- produkcji kwasu mlekowego i nadtlenku wodoru
- zachowania w laboratoryjnych testach in vitro wobec typowych drobnoustrojów obecnych w pochwie (G. vaginalis, E. coli, Candida), przy czym wyniki takich testów przesiewowych nie przekładają się wprost na efekt u człowieka
- zdolności do przeżycia pasażu przez żołądek i dotarcia do jelit (w wariantach doustnych)
- przechodzenia z jelita do pochwy: to proponowana droga kolonizacji po podaniu doustnym, potwierdzona dla części szczepów (Reid i wsp. 2001), ale nie dla wszystkich (Lyra i wsp. 2023)
Szczepy najczęściej badane klinicznie
L. rhamnosus GR-1 i L. reuteri RC-14
Jedna z najlepiej zbadanych kombinacji, rozwinięta na Uniwersytecie Western Ontario. W badaniu z randomizacją Martinez i wsp. (2009) wzięły udział 64 Brazylijki z bakteryjną waginozą, które obok jednorazowej dawki tynidazolu 2 g przyjmowały przez 4 tygodnie 2 kapsułki raz dziennie z L. rhamnosus GR-1 i L. reuteri RC-14 albo placebo. W dniu 28 badacze odnotowali:
- wyleczenie BV w 28. dniu: 87,5% w grupie probiotycznej wobec 50,0% w grupie placebo (p = 0,001)
- prawidłową mikroflorę w skali Nugenta u 75,0% wobec 34,4% uczestniczek (p = 0,011)
- wynik dotyczy tego jednego badania, opisanego wyżej schematu i tych konkretnych szczepów, więc nie przenosi się automatycznie na inne preparaty
Źródło: Martinez RC. i wsp., Can J Microbiol 2009 (PubMed 19295645).
L. crispatus CTV-05
W badaniu LACTIN-V opublikowanym w New England Journal of Medicine (Cohen i wsp. 2020) preparat z tym szczepem stosowany dopochwowo przez 11 tygodni wiązał się z rzadszymi nawrotami BV w porównaniu z grupą placebo (228 kobiet, obserwacja do 24. tygodnia).
L. acidophilus GLA-14 i L. rhamnosus HN001
Kombinacja popularna w Europie. Dla tej kombinacji nie ma metaanalizy. W badaniu z randomizacją L. acidophilus GLA-14, L. rhamnosus HN001 i laktoferyna, podawane obok klotrimazolu 48 kobietom z nawracającą kandydozą, ograniczyły nawroty w ciągu 6 miesięcy do 29,2% wobec 100% przy placebo (Russo i wsp. 2019). Przegląd Cochrane (Xie i wsp. 2017) ocenił, że probiotyki jako dodatek do leczenia przeciwgrzybiczego zwiększają odsetek wyleczeń krótkoterminowych, ale nie długoterminowych (dowody niskiej jakości).
Oś czasowa w badaniach klinicznych
Probiotyki pochwowe bywają przedstawiane jako szybka interwencja. Dane z badań pokazują bardziej rozciągnięty obraz:
- Pierwszy tydzień: w pierwszym badaniu tego typu (10 kobiet) szczepy GR-1 i RC-14 przyjmowane doustnie wykryto w pochwie w ciągu tygodnia (Reid i wsp. 2001), ale w innym badaniu doustne La-14 i HN001 nie skolonizowały pochwy zdrowych kobiet (Lyra i wsp. 2023)
- 7–14 dni to okno, w którym w protokołach badań wykonywano zwykle pierwszy pomiar kontrolny: oceniano pH pochwy i skład mikroflory metodami laboratoryjnymi
- 24 tygodnie: tak długo obserwowano uczestniczki badania LACTIN-V; w badaniu z nawracającą kandydozą (Russo i wsp. 2019) obserwacja trwała 6 miesięcy
W cytowanych badaniach probiotyk podawano obok leczenia przeciwdrobnoustrojowego (Martinez i wsp. 2009) albo po jego zakończeniu (LACTIN-V), przez 4 tygodnie (Martinez) lub 11 tygodni (LACTIN-V). Wytyczne CDC (2021) stwierdzają, że żadne badania nie popierają probiotyków jako uzupełnienia ani zamiennika leczenia BV.
Formy: doustne czy dopochwowe?
Badano obie drogi podania; różnią się wygodą i miejscem działania:
| Parametr | Doustne | Dopochwowe |
|---|---|---|
| Wygoda | Wysoka (kapsułka z posiłkiem) | Niższa (globulki, tabletki dopochwowe) |
| Miejsce działania | Jelita, a u części szczepów także pochwa | Lokalnie pochwa |
| Stosowanie w ciąży | Po konsultacji z lekarzem | Po konsultacji z lekarzem |
Warianty dopochwowy i doustny bywają w piśmiennictwie stosowane sekwencyjnie: w badaniach preparaty dopochwowe podawano przez ok. 7–14 dni, a doustne przez okres do ok. 3 miesięcy. Dłuższe podawanie doustne uzasadnia się hipotezą, że jelito jest rezerwuarem szczepów zasiedlających drogi rodne; dla części szczepów ją potwierdzono, dla innych nie (Reid i wsp. 2001; Lyra i wsp. 2023).
Probiotyk pochwowy: na co nie zadziała
Ważne oczekiwania, żeby nie było rozczarowania:
- Ostra infekcja drożdżakowa lub BV to stan wymagający rozpoznania i leczenia przez lekarza. Probiotyk nie jest lekiem i nie zastępuje terapii.
- Chlamydia, rzeżączka, HPV: probiotyk nie ma zastosowania w tych zakażeniach.
- Suchość pochwy w menopauzie: objaw wynika ze spadku stężenia estrogenów i probiotyk nie działa na ten mechanizm.
- Endometrioza, zapalenie przydatków: to choroby wymagające leczenia; probiotyk nie ma tu zastosowania.
Jak wybrać probiotyk pochwowy
Na co zwrócić uwagę na etykiecie
- nazwa szczepów z oznaczeniem (np. L. rhamnosus GR-1, nie tylko „L. rhamnosus”)
- liczba jednostek tworzących kolonie (CFU) w porcji dziennej
- badania kliniczne dotyczące konkretnych szczepów w preparacie
- kapsułka odporna na kwas żołądkowy przy preparatach doustnych
- krótka lista składników
- data ważności i warunki przechowywania (czasem wymagana lodówka)
Unikaj produktów ze składem „Lactobacillus acidophilus 5 mld” bez podania szczepu ani badań. Taki opis nie mówi, czy bakterie w ogóle docierają do pochwy.
Kiedy pójść do ginekologa
- upławy o rybim zapachu utrzymujące się dłużej niż 7 dni
- świąd z piekącym bólem, krwawienia kontaktowe
- nawracające infekcje, częściej niż 4 razy w roku
- objawy nie ustępują albo wracają
- BV lub grzybica w ciąży
Probiotyki nie zastępują diagnostyki ginekologicznej. Jeśli problem wraca, warto zrobić badania mikrobiologiczne i oznaczenie pH, a nie zgadywać.
Podsumowanie
Najlepiej przebadane szczepy stosowane przy dysbiozie pochwy to m.in. L. rhamnosus GR-1 z L. reuteri RC-14 oraz L. crispatus CTV-05. W cytowanych badaniach z randomizacją preparaty podawano przez 4 tygodnie (Martinez i wsp. 2009) lub 11 tygodni (LACTIN-V), a uczestniczki obserwowano przez 28 dni lub do 24 tygodni. Publikowane wyniki dotyczą konkretnych szczepów i schematów z tych badań i nie przenoszą się automatycznie na inne produkty. Wytyczne CDC (2021) nie zalecają probiotyków jako uzupełnienia ani zamiennika leczenia BV.
Więcej o bakteriach probiotycznych znajdziesz w Leksykonie OVEA.
Artykuł ma charakter edukacyjny. Ostra infekcja intymna wymaga leczenia pod kontrolą lekarza.
Źródła
- Ravel J, Gajer P, Abdo Z, Schneider GM, Koenig SS, McCulle SL i wsp. Vaginal microbiome of reproductive-age women. Proc Natl Acad Sci U S A 2011. PubMed 20534435
- Allsworth JE, Peipert JF. Prevalence of bacterial vaginosis: 2001-2004 National Health and Nutrition Examination Survey data. Obstet Gynecol 2007. PubMed 17197596
- Atashili J, Poole C, Ndumbe PM, Adimora AA, Smith JS. Bacterial vaginosis and HIV acquisition: a meta-analysis of published studies. AIDS 2008. PubMed 18614873
- Leitich H, Bodner-Adler B, Brunbauer M, Kaider A, Egarter C, Husslein P. Bacterial vaginosis as a risk factor for preterm delivery: a meta-analysis. Am J Obstet Gynecol 2003. PubMed 12861153
- Reid G, Bruce AW, Fraser N, Heinemann C, Owen J, Henning B. Oral probiotics can resolve urogenital infections. FEMS Immunol Med Microbiol 2001. PubMed 11172991
- Lyra A, Ala-Jaakkola R, Yeung N, Datta N, Evans K, Hibberd A i wsp. A Healthy Vaginal Microbiota Remains Stable during Oral Probiotic Supplementation: A Randomised Controlled Trial. Microorganisms 2023. PubMed 36838464
- Martinez RC, Franceschini SA, Patta MC, Quintana SM, Gomes BC, De Martinis EC i wsp. Improved cure of bacterial vaginosis with single dose of tinidazole (2 g), Lactobacillus rhamnosus GR-1, and Lactobacillus reuteri RC-14: a randomized, double-blind, placebo-controlled trial. Can J Microbiol 2009. PubMed 19295645
- Cohen CR, Wierzbicki MR, French AL, Morris S, Newmann S, Reno H i wsp. Randomized Trial of Lactin-V to Prevent Recurrence of Bacterial Vaginosis. N Engl J Med 2020. PubMed 32402161
- Russo R, Superti F, Karadja E, De Seta F. Randomised clinical trial in women with Recurrent Vulvovaginal Candidiasis: Efficacy of probiotics and lactoferrin as maintenance treatment. Mycoses 2019. PubMed 30565745
- Xie HY, Feng D, Wei DM, Mei L, Chen H, Wang X i wsp. Probiotics for vulvovaginal candidiasis in non-pregnant women. Cochrane Database Syst Rev 2017. PubMed 29168557
- Workowski KA, Bachmann LH, Chan PA, Johnston CM, Muzny CA, Park I i wsp. Sexually Transmitted Infections Treatment Guidelines, 2021. MMWR Recomm Rep 2021. PubMed 34292926
