Probiotyk pochwowy: czym jest i co pokazują badania kliniczne

Pochwa zdrowej, dorosłej kobiety to jedno z najbardziej zasiedlonych bakteryjnie miejsc w ciele i zarazem jedno z najbardziej zdyscyplinowanych. U większości kobiet dominują w niej bakterie Lactobacillus, które wytwarzają kwas mlekowy, nadtlenek wodoru i bakteriocyny, czyli związki o właściwościach przeciwbakteryjnych opisywanych w badaniach mikrobiologicznych. W pracy Ravel i wsp. (PNAS 2011) przebadano 396 bezobjawowych kobiet z Ameryki Północnej i wyodrębniono pięć typów mikrobiomu pochwy, a mediana pH różniła się między badanymi grupami, od 4,2 do 5,0. Ta mikroekologia ewoluowała u kobiet przez miliony lat. Wystarczy antybiotyk, kilka cyklów pigułek, stres albo intensywna kąpiel z mydłem, żeby zaburzyć jej równowagę.

Wtedy zaczyna się znajomy scenariusz: swąd, upławy o rybim zapachu, nawracające grzybice, „tak zwykła” infekcja, która wraca co drugi miesiąc. To nie „taki urok bycia kobietą”. To objaw dysbiozy pochwy (czyli zachwianej równowagi mikroorganizmów) i od 15 lat jest dobrze opisanym w badaniach stanem, którym zajmuje się ginekologia. Artykuł wyjaśnia, co potrafi probiotyk pochwowy, czym się różni od zwykłego probiotyku jelitowego i czego naprawdę można się po nim spodziewać.

Czym jest mikrobiom pochwy i dlaczego ma znaczenie

U zdrowej kobiety w wieku rozrodczym mikrobiom pochwy klasyfikuje się do 5 głównych typów (CST, czyli Community State Types):

Przejście z CST I/II/V (z dominacją L. crispatus) na CST IV (flora mieszana) to bakteryjna waginoza (BV). W badaniu NHANES dotyczyła ok. 29% kobiet w USA [Allsworth & Peipert, Obstet Gynecol 2007]; w innych populacjach częstość bywa niższa. U kobiet ze stwierdzonym BV ryzyko:

• Nawracających infekcji dróg moczowych, związek opisywany w badaniach obserwacyjnych
• Zakażenia HIV przy kontakcie: ×obserwowanego w badaniach związku z większą podatnością na zakażenia przenoszone drogą płciową
• Porodu przedwczesnego, jeśli BV w ciąży: ×2
• Endometriozy: temat wciąż badany, bez ustalonego związku przyczynowego (–2023)

Probiotyk pochwowy vs zwykły probiotyk: różnica

To jedno z najczęstszych nieporozumień w aptece. „Probiotyk” to termin szeroki: obejmuje dziesiątki rodzajów, setki gatunków i tysiące szczepów bakterii. Wszystkie na etykiecie wyglądają podobnie, ale nie każdy Lactobacillus umie skolonizować pochwę. Probiotyki dla jelita (np. L. acidophilus z jogurtu) mają inne adhezyny (białka powierzchniowe, którymi przyczepiają się do błony śluzowej) i niekoniecznie znajdą miejsce w nabłonku pochwy.

Probiotyki pochwowe to konkretne szczepy, wyselekcjonowane przez lata badań pod kątem:

• Adhezji do komórek nabłonka pochwy
• Produkcji kwasu mlekowego i nadtlenku wodoru
• Zachowania w laboratoryjnych testach in vitro wobec typowych drobnoustrojów obecnych w pochwie (G. vaginalis, E. coli, Candida), przy czym wyniki takich testów przesiewowych nie przekładają się wprost na efekt u człowieka
• Zdolności do przeżycia pasażu przez żołądek i dotarcia do jelit (w wariantach doustnych)
• Przechodzenia z jelita przez obszar kroczowy do pochwy (to kluczowy mechanizm kolonizacji po suplementacji doustnej)

Szczepy najczęściej badane klinicznie

L. rhamnosus GR-1 + L. reuteri RC-14 (Urex duo)

Najlepiej zbadana kombinacja, rozwinięta na Uniwersytecie Western Ontario. W badaniu z randomizacją Martinez i wsp. (2009) wzięły udział 64 Brazylijki z bakteryjną waginozą, które obok jednorazowej dawki tynidazolu 2 g przyjmowały przez 4 tygodnie 2 kapsułki raz dziennie z L. rhamnosus GR-1 i L. reuteri RC-14 albo placebo. W dniu 28 badacze odnotowali:

• Nawroty BV w grupie probiotycznej: 9%
• Odsetek wyleczeń w grupie placebo: 50,0%
• Różnica w odsetku wyleczeń była istotna statystycznie (p = 0,001), a prawidłową mikroflorę w skali Nugenta stwierdzono u 75,0% wobec 34,4% uczestniczek (p = 0,011). Wynik dotyczy tego jednego badania, opisanego wyżej schematu i tych konkretnych szczepów, więc nie przenosi się automatycznie na inne preparaty.

L. crispatus CTV-05

W badaniu LACTIN-V opublikowanym w New England Journal of Medicine (Cohen et al. 2020) preparat z tym szczepem stosowany dopochwowo przez 11 tygodni wiązał się z rzadszymi nawrotami BV w porównaniu z grupą placebo (n = 228, obserwacja do 24. tygodnia).

L. acidophilus LA-5 + L. rhamnosus HN001

Kombinacja popularna w Europie. Dane są skromniejsze: dla tej kombinacji dysponujemy metaanalizą z 2014 r., w której punktem końcowym była częstość nawrotów kandydozy sromu i pochwy, a obserwacja trwała kilka miesięcy.

Oś czasowa w badaniach klinicznych

Jedna z największych niedopowiedzeń rynku suplementów: „probiotyki pochwowe” są często prezentowane jako szybka interwencja. Rzeczywistość jest bardziej rozciągnięta:

• 72 godziny: pierwsze szczepy docierają do pochwy u odpowiednich „responderek” (badania z sekwencjonowaniem)
• 7–14 dni to okno, w którym w protokołach badań wykonywano zwykle pierwszy pomiar kontrolny: oceniano pH pochwy i skład mikroflory metodami laboratoryjnymi
• 4 tygodnie: stabilizacja składu mikrobiomu u regularnie przyjmujących
• 3 miesiące to typowy horyzont obserwacji w badaniach klinicznych: w tym punkcie badacze najczęściej oceniali skład mikroflory pochwy oraz częstość nawrotów w grupie badanej i placebo
• 6 miesięcy to najdłuższy okres obserwacji w przywołanych badaniach; w LACTIN-V uczestniczki obserwowano do 24. tygodnia

W protokołach badań klinicznych suplementację prowadzono zwykle przez co najmniej 4 tygodnie po zakończonej antybiotykoterapii; dłuższe obserwacje sięgały 3–6 miesięcy.

Formy: doustne czy dopochwowe?

Oba mają dowody naukowe, ale działają w różnym tempie i nieco inaczej:

Warianty dopochwowy i doustny bywają w piśmiennictwie stosowane sekwencyjnie: w badaniach preparaty dopochwowe podawano przez ok. 7–14 dni, a doustne przez okres do ok. 3 miesięcy. Dłuższe podawanie doustne wiąże się z rolą jelita jako rezerwuaru szczepów zasiedlających drogi rodne. W opisach naszych preparatów podajemy szczep, dawkę i czas stosowania z badań, żeby dało się porównać etykietę z piśmiennictwem. W ofercie OVEA Health nie ma obecnie preparatu probiotycznego; pełna lista suplementów OVEA Health pokazuje, jakie składniki i w jakich dawkach faktycznie stoją na naszych etykietach.

Probiotyk pochwowy: na co nie zadziała

Ważne oczekiwania, żeby nie było rozczarowania:

• Ostra infekcja drożdżakowa lub BV to stan wymagający rozpoznania i leczenia przez lekarza. Probiotyk nie jest lekiem i nie zastępuje terapii. W badaniach klinicznych szczepy probiotyczne podawano dopiero po zakończonym leczeniu przeciwdrobnoustrojowym.
• Chlamydia, rzeżączka, HPV: probiotyk nie ma zastosowania w tych zakażeniach.
• Suchość pochwy w menopauzie: objaw wynika ze spadku stężenia estrogenów i probiotyk nie działa na ten mechanizm.
• Endometrioza, zapalenie przydatków: inny mechanizm, suplement jest uzupełnieniem, nie leczeniem.

Złożone formuły OVEA w jednym zakupie: zobacz zestawy.

Jak wybrać dobry probiotyk pochwowy

Unikaj produktów ze składem „Lactobacillus acidophilus 5 mld” bez podania szczepu ani badań. Taki opis nie gwarantuje, że bakterie faktycznie skolonizują pochwę.

Kiedy pójść do ginekologa

• Upławy o rybim zapachu utrzymujące się > 7 dni
• Świąd z piekącym bólem, krwawienia kontaktowe
• Nawracające infekcje > 4 razy w roku
• Brak efektu po 3 miesiącach probiotyków dobrej jakości
• BV lub grzybica w ciąży

Probiotyki pochwowe są uzupełnieniem, nie zastępstwem diagnostyki ginekologicznej. Jeśli problem jest nawrotowy, warto zrobić badania mikrobiologiczne i oznaczenie pH, a nie zgadywać.

Podsumowanie

Najlepiej przebadane probiotyki pochwowe to konkretne szczepy, najczęściej L. rhamnosus GR-1 + L. reuteri RC-14 lub L. crispatus CTV-05, w dawce ≥ 1 mld CFU/kapsułkę. W cytowanych wyżej badaniach z randomizacją preparaty te podawano przez minimum 4 tygodnie, zwykle jako uzupełnienie leczenia przeciwdrobnoustrojowego, a uczestniczki obserwowano przez około 3 miesiące. Publikowane wyniki dotyczą konkretnych szczepów i schematów z tych badań i nie przenoszą się automatycznie na inne produkty. Efekt narasta stopniowo, a celem jest wsparcie odbudowy prawidłowej mikroflory pochwy.

Więcej o samej mikroflorze pochwowej i dominujących szczepach znajdziesz w Leksykonie OVEA.

Artykuł ma charakter edukacyjny. Ostra infekcja intymna wymaga leczenia pod kontrolą lekarza.