Probiotyk pochwowy: czym jest i co pokazują badania kliniczne

Cynk i Omega-3: kadr lifestyle do sekcji wizerunkowych | OVEA

Pochwa zdrowej, dorosłej kobiety to jedno z najbardziej zasiedlonych bakteryjnie miejsc w ciele i zarazem jedno z najbardziej zdyscyplinowanych. U większości kobiet dominują w niej bakterie Lactobacillus, które wytwarzają kwas mlekowy, nadtlenek wodoru i bakteriocyny, czyli związki o właściwościach przeciwbakteryjnych opisywanych w badaniach mikrobiologicznych. W pracy Ravel i wsp. (PNAS 2011) przebadano 396 bezobjawowych kobiet z Ameryki Północnej i wyodrębniono pięć typów mikrobiomu pochwy; mediana pH wynosiła od 4,0 w typie z przewagą L. crispatus do 5,3 w typie z przewagą bakterii beztlenowych. Równowagę tę mogą zaburzać m.in. antybiotykoterapia, która sprzyja grzybicy, i irygacje pochwy.

Wtedy zaczyna się znajomy scenariusz: swąd, upławy o rybim zapachu, nawracające grzybice, „tak zwykła” infekcja, która wraca co drugi miesiąc. To nie „taki urok bycia kobietą”. To objaw dysbiozy pochwy (czyli zachwianej równowagi mikroorganizmów), stanu dobrze opisanego w badaniach, którym zajmuje się ginekologia. Artykuł wyjaśnia, co wiadomo o probiotykach stosowanych przy dysbiozie pochwy, czym się różnią od zwykłych probiotyków jelitowych i czego naprawdę można się po nich spodziewać.

Czym jest mikrobiom pochwy i dlaczego ma znaczenie

U zdrowych kobiet w wieku rozrodczym mikrobiom pochwy dzieli się na 5 głównych typów (CST, czyli Community State Types; Ravel i wsp. 2011):

CSTDominujące bakterie
CST IL. crispatus
CST IIL. gasseri
CST IIIL. iners
CST IVmniej pałeczek kwasu mlekowego, więcej bakterii beztlenowych (m.in. Gardnerella, Atopobium)
CST VL. jensenii

Typ IV, z mniejszym udziałem pałeczek kwasu mlekowego i większym bakterii beztlenowych, częściej wiąże się z wysokim wynikiem w skali Nugenta (używanej do rozpoznawania bakteryjnej waginozy, BV), ale w badaniu Ravel i wsp. występował też u zdrowych kobiet bez objawów. BV w badaniu NHANES dotyczyła ok. 29% kobiet w USA (Allsworth i Peipert, Obstet Gynecol 2007); w innych populacjach częstość bywa niższa. U kobiet z BV opisywano większe ryzyko:

  • zakażenia HIV: w metaanalizie 23 publikacji BV wiązała się z około 1,6 razy większym ryzykiem zakażenia (Atashili i wsp. 2008)
  • porodu przedwczesnego, jeśli BV występuje w ciąży: około dwukrotnie większe (Leitich i wsp. 2003)
  • endometriozy: związek jest badany, ale zależności przyczynowej nie ustalono

5 typów mikrobiomu pochwy (CST) wyodrębniono u 396 bezobjawowych kobiet (Ravel J. i wsp., PNAS 2011, PubMed 20534435).

Probiotyk pochwowy a zwykły probiotyk: różnica

To jedno z najczęstszych nieporozumień w aptece. „Probiotyk” to termin szeroki: obejmuje dziesiątki rodzajów, setki gatunków i tysiące szczepów bakterii. Wszystkie na etykiecie wyglądają podobnie, ale nie każdy Lactobacillus umie skolonizować pochwę. Probiotyki dla jelita (np. L. acidophilus z jogurtu) mają inne adhezyny (białka powierzchniowe, którymi przyczepiają się do błony śluzowej) i niekoniecznie znajdą miejsce w nabłonku pochwy.

Probiotyki pochwowe to konkretne szczepy, wyselekcjonowane w badaniach pod kątem:

  • adhezji do komórek nabłonka pochwy
  • produkcji kwasu mlekowego i nadtlenku wodoru
  • zachowania w laboratoryjnych testach in vitro wobec typowych drobnoustrojów obecnych w pochwie (G. vaginalis, E. coli, Candida), przy czym wyniki takich testów przesiewowych nie przekładają się wprost na efekt u człowieka
  • zdolności do przeżycia pasażu przez żołądek i dotarcia do jelit (w wariantach doustnych)
  • przechodzenia z jelita do pochwy: to proponowana droga kolonizacji po podaniu doustnym, potwierdzona dla części szczepów (Reid i wsp. 2001), ale nie dla wszystkich (Lyra i wsp. 2023)

Szczepy najczęściej badane klinicznie

L. rhamnosus GR-1 i L. reuteri RC-14

Jedna z najlepiej zbadanych kombinacji, rozwinięta na Uniwersytecie Western Ontario. W badaniu z randomizacją Martinez i wsp. (2009) wzięły udział 64 Brazylijki z bakteryjną waginozą, które obok jednorazowej dawki tynidazolu 2 g przyjmowały przez 4 tygodnie 2 kapsułki raz dziennie z L. rhamnosus GR-1 i L. reuteri RC-14 albo placebo. W dniu 28 badacze odnotowali:

  • wyleczenie BV w 28. dniu: 87,5% w grupie probiotycznej wobec 50,0% w grupie placebo (p = 0,001)
  • prawidłową mikroflorę w skali Nugenta u 75,0% wobec 34,4% uczestniczek (p = 0,011)
  • wynik dotyczy tego jednego badania, opisanego wyżej schematu i tych konkretnych szczepów, więc nie przenosi się automatycznie na inne preparaty

Źródło: Martinez RC. i wsp., Can J Microbiol 2009 (PubMed 19295645).

L. crispatus CTV-05

W badaniu LACTIN-V opublikowanym w New England Journal of Medicine (Cohen i wsp. 2020) preparat z tym szczepem stosowany dopochwowo przez 11 tygodni wiązał się z rzadszymi nawrotami BV w porównaniu z grupą placebo (228 kobiet, obserwacja do 24. tygodnia).

L. acidophilus GLA-14 i L. rhamnosus HN001

Kombinacja popularna w Europie. Dla tej kombinacji nie ma metaanalizy. W badaniu z randomizacją L. acidophilus GLA-14, L. rhamnosus HN001 i laktoferyna, podawane obok klotrimazolu 48 kobietom z nawracającą kandydozą, ograniczyły nawroty w ciągu 6 miesięcy do 29,2% wobec 100% przy placebo (Russo i wsp. 2019). Przegląd Cochrane (Xie i wsp. 2017) ocenił, że probiotyki jako dodatek do leczenia przeciwgrzybiczego zwiększają odsetek wyleczeń krótkoterminowych, ale nie długoterminowych (dowody niskiej jakości).

Oś czasowa w badaniach klinicznych

Probiotyki pochwowe bywają przedstawiane jako szybka interwencja. Dane z badań pokazują bardziej rozciągnięty obraz:

  • Pierwszy tydzień: w pierwszym badaniu tego typu (10 kobiet) szczepy GR-1 i RC-14 przyjmowane doustnie wykryto w pochwie w ciągu tygodnia (Reid i wsp. 2001), ale w innym badaniu doustne La-14 i HN001 nie skolonizowały pochwy zdrowych kobiet (Lyra i wsp. 2023)
  • 7–14 dni to okno, w którym w protokołach badań wykonywano zwykle pierwszy pomiar kontrolny: oceniano pH pochwy i skład mikroflory metodami laboratoryjnymi
  • 24 tygodnie: tak długo obserwowano uczestniczki badania LACTIN-V; w badaniu z nawracającą kandydozą (Russo i wsp. 2019) obserwacja trwała 6 miesięcy

W cytowanych badaniach probiotyk podawano obok leczenia przeciwdrobnoustrojowego (Martinez i wsp. 2009) albo po jego zakończeniu (LACTIN-V), przez 4 tygodnie (Martinez) lub 11 tygodni (LACTIN-V). Wytyczne CDC (2021) stwierdzają, że żadne badania nie popierają probiotyków jako uzupełnienia ani zamiennika leczenia BV.

Formy: doustne czy dopochwowe?

Badano obie drogi podania; różnią się wygodą i miejscem działania:

ParametrDoustneDopochwowe
WygodaWysoka (kapsułka z posiłkiem)Niższa (globulki, tabletki dopochwowe)
Miejsce działaniaJelita, a u części szczepów także pochwaLokalnie pochwa
Stosowanie w ciążyPo konsultacji z lekarzemPo konsultacji z lekarzem

Warianty dopochwowy i doustny bywają w piśmiennictwie stosowane sekwencyjnie: w badaniach preparaty dopochwowe podawano przez ok. 7–14 dni, a doustne przez okres do ok. 3 miesięcy. Dłuższe podawanie doustne uzasadnia się hipotezą, że jelito jest rezerwuarem szczepów zasiedlających drogi rodne; dla części szczepów ją potwierdzono, dla innych nie (Reid i wsp. 2001; Lyra i wsp. 2023).

Probiotyk pochwowy: na co nie zadziała

Ważne oczekiwania, żeby nie było rozczarowania:

  • Ostra infekcja drożdżakowa lub BV to stan wymagający rozpoznania i leczenia przez lekarza. Probiotyk nie jest lekiem i nie zastępuje terapii.
  • Chlamydia, rzeżączka, HPV: probiotyk nie ma zastosowania w tych zakażeniach.
  • Suchość pochwy w menopauzie: objaw wynika ze spadku stężenia estrogenów i probiotyk nie działa na ten mechanizm.
  • Endometrioza, zapalenie przydatków: to choroby wymagające leczenia; probiotyk nie ma tu zastosowania.

Jak wybrać probiotyk pochwowy

Na co zwrócić uwagę na etykiecie

  • nazwa szczepów z oznaczeniem (np. L. rhamnosus GR-1, nie tylko „L. rhamnosus”)
  • liczba jednostek tworzących kolonie (CFU) w porcji dziennej
  • badania kliniczne dotyczące konkretnych szczepów w preparacie
  • kapsułka odporna na kwas żołądkowy przy preparatach doustnych
  • krótka lista składników
  • data ważności i warunki przechowywania (czasem wymagana lodówka)

Unikaj produktów ze składem „Lactobacillus acidophilus 5 mld” bez podania szczepu ani badań. Taki opis nie mówi, czy bakterie w ogóle docierają do pochwy.

Kiedy pójść do ginekologa

  • upławy o rybim zapachu utrzymujące się dłużej niż 7 dni
  • świąd z piekącym bólem, krwawienia kontaktowe
  • nawracające infekcje, częściej niż 4 razy w roku
  • objawy nie ustępują albo wracają
  • BV lub grzybica w ciąży

Probiotyki nie zastępują diagnostyki ginekologicznej. Jeśli problem wraca, warto zrobić badania mikrobiologiczne i oznaczenie pH, a nie zgadywać.

Podsumowanie

Najlepiej przebadane szczepy stosowane przy dysbiozie pochwy to m.in. L. rhamnosus GR-1 z L. reuteri RC-14 oraz L. crispatus CTV-05. W cytowanych badaniach z randomizacją preparaty podawano przez 4 tygodnie (Martinez i wsp. 2009) lub 11 tygodni (LACTIN-V), a uczestniczki obserwowano przez 28 dni lub do 24 tygodni. Publikowane wyniki dotyczą konkretnych szczepów i schematów z tych badań i nie przenoszą się automatycznie na inne produkty. Wytyczne CDC (2021) nie zalecają probiotyków jako uzupełnienia ani zamiennika leczenia BV.

Więcej o bakteriach probiotycznych znajdziesz w Leksykonie OVEA.

Artykuł ma charakter edukacyjny. Ostra infekcja intymna wymaga leczenia pod kontrolą lekarza.

Źródła

  1. Ravel J, Gajer P, Abdo Z, Schneider GM, Koenig SS, McCulle SL i wsp. Vaginal microbiome of reproductive-age women. Proc Natl Acad Sci U S A 2011. PubMed 20534435
  2. Allsworth JE, Peipert JF. Prevalence of bacterial vaginosis: 2001-2004 National Health and Nutrition Examination Survey data. Obstet Gynecol 2007. PubMed 17197596
  3. Atashili J, Poole C, Ndumbe PM, Adimora AA, Smith JS. Bacterial vaginosis and HIV acquisition: a meta-analysis of published studies. AIDS 2008. PubMed 18614873
  4. Leitich H, Bodner-Adler B, Brunbauer M, Kaider A, Egarter C, Husslein P. Bacterial vaginosis as a risk factor for preterm delivery: a meta-analysis. Am J Obstet Gynecol 2003. PubMed 12861153
  5. Reid G, Bruce AW, Fraser N, Heinemann C, Owen J, Henning B. Oral probiotics can resolve urogenital infections. FEMS Immunol Med Microbiol 2001. PubMed 11172991
  6. Lyra A, Ala-Jaakkola R, Yeung N, Datta N, Evans K, Hibberd A i wsp. A Healthy Vaginal Microbiota Remains Stable during Oral Probiotic Supplementation: A Randomised Controlled Trial. Microorganisms 2023. PubMed 36838464
  7. Martinez RC, Franceschini SA, Patta MC, Quintana SM, Gomes BC, De Martinis EC i wsp. Improved cure of bacterial vaginosis with single dose of tinidazole (2 g), Lactobacillus rhamnosus GR-1, and Lactobacillus reuteri RC-14: a randomized, double-blind, placebo-controlled trial. Can J Microbiol 2009. PubMed 19295645
  8. Cohen CR, Wierzbicki MR, French AL, Morris S, Newmann S, Reno H i wsp. Randomized Trial of Lactin-V to Prevent Recurrence of Bacterial Vaginosis. N Engl J Med 2020. PubMed 32402161
  9. Russo R, Superti F, Karadja E, De Seta F. Randomised clinical trial in women with Recurrent Vulvovaginal Candidiasis: Efficacy of probiotics and lactoferrin as maintenance treatment. Mycoses 2019. PubMed 30565745
  10. Xie HY, Feng D, Wei DM, Mei L, Chen H, Wang X i wsp. Probiotics for vulvovaginal candidiasis in non-pregnant women. Cochrane Database Syst Rev 2017. PubMed 29168557
  11. Workowski KA, Bachmann LH, Chan PA, Johnston CM, Muzny CA, Park I i wsp. Sexually Transmitted Infections Treatment Guidelines, 2021. MMWR Recomm Rep 2021. PubMed 34292926