Bakterie probiotyczne to żywe bakterie, głównie z rodzajów Lactobacillus i Bifidobacterium, przyjmowane w liczbie komórek podanej na etykiecie. Producenci namnażają szczepy przez fermentację, suszą je i zamykają w kapsułkach jako jeden szczep albo mieszankę. Etykieta podaje liczbę komórek w CFU, czyli jednostkach tworzących kolonie: w pięciu produktach OVEA od 3 do 30 mld CFU w porcji dziennej.
Mechanizm
Jakie bakterie są w suplementach
W suplementach dominują dwie grupy bakterii. Pałeczki kwasu mlekowego (dawny rodzaj Lactobacillus) fermentują cukry, a głównym produktem tej przemiany jest kwas mlekowy. Bifidobakterie (Bifidobacterium) żyją naturalnie w jelicie grubym człowieka. Mieszanki uzupełniają je Lactococcus lactis i Streptococcus thermophilus, bakterie używane w produkcji serów i jogurtu. Część mieszanek, np. Epic Pro 25, zawiera też drożdże Saccharomyces boulardii, które nie są bakteriami.
Rodzaj, gatunek i szczep
Pełna nazwa ma trzy człony: rodzaj, gatunek i oznaczenie szczepu, np. Lactobacillus reuteri DSM 17648. Oznaczenie wskazuje konkretną linię bakterii zdeponowaną w kolekcji kultur. Amerykański NCCIH zaznacza, że wynik badania z jednym szczepem nie przenosi się automatycznie na inny szczep (NCCIH).
W 2020 r. taksonomowie podzielili rodzaj Lactobacillus na 25 rodzajów (Zheng i wsp., 2020). L. rhamnosus nazywa się dziś Lacticaseibacillus rhamnosus, L. reuteri to Limosilactobacillus reuteri, a L. plantarum to Lactiplantibacillus plantarum. L. acidophilus pozostał w rodzaju Lactobacillus. Etykiety często podają stare nazwy, więc ten sam gatunek występuje pod dwiema nazwami.
Liczba komórek i droga przez przewód pokarmowy
CFU (ang. colony forming units) to liczba komórek, które w laboratorium wyrastają w kolonie na pożywce, czyli bakterii zdolnych do namnażania. Dla bakterii nie ustalono referencyjnej wartości spożycia, dlatego tabele składu podają CFU bez % RWS. Po połknięciu bakterie przechodzą przez kwaśne środowisko żołądka i dwunastnicę. W laboratoryjnym modelu tego odcinka ich przeżywalność zależała od pory podania względem posiłku i od rodzaju posiłku (Tompkins i wsp., 2011).
Fermentacja w jelicie grubym
W jelicie grubym bakterie fermentują węglowodany, których człowiek sam nie trawi. Należą do nich fruktooligosacharydy (FOS), dodawane do części mieszanek. Produktami tej fermentacji są kwasy organiczne, m.in. mlekowy i octowy.
Badania
Co mówią badania
Wykaz oświadczeń zdrowotnych UE nie zawiera oświadczeń dla bakterii probiotycznych w kapsułkach (rejestr UE). Jedyny wpis o żywych kulturach bakterii dotyczy jogurtu i mleka fermentowanego.
Mikroflora pochwy u zdrowych kobiet. W badaniu z randomizacją 64 zdrowe kobiety przez 60 dni przyjmowały codziennie doustne kapsułki z Lactobacillus rhamnosus GR-1 i Lactobacillus fermentum RC-14 albo kapsułki placebo. Badacze oceniali wymazy z pochwy pod mikroskopem i w posiewach. Część kobiet miała na starcie bezobjawowo mikroflorę typową dla bakteryjnej waginozy. Przejście do mikroflory z przewagą pałeczek kwasu mlekowego badacze odnotowali u 37% kobiet z grupy szczepów i u 13% z grupy placebo (p = 0,02). Nie zgłoszono działań niepożądanych (Reid i wsp., 2003).
Osoby przyjmujące antybiotyk. Metaanaliza opublikowana w JAMA zebrała 82 badania z randomizacją, w których bakterie lub drożdże probiotyczne podawano osobom leczonym antybiotykiem. Wspólny wynik autorzy policzyli dla 63 badań z udziałem 11 811 osób. Sprawdzali, u ilu z nich wystąpiła biegunka związana z antybiotykiem. Ryzyko względne w grupach z probiotykiem wyniosło 0,58 (95% CI 0,50–0,68), a liczba osób potrzebna, by uniknąć jednego przypadku (NNT), 13 osób. Większość badań dotyczyła preparatów z Lactobacillus, a szczepy były w nich słabo opisane (Hempel i wsp., 2012).
Czas pasażu jelitowego u dorosłych. W badaniu z randomizacją wzięło udział 100 dorosłych (średni wiek 44 lata, 64% kobiet) z czynnościowymi dolegliwościami przewodu pokarmowego. Przez 14 dni przyjmowali codziennie Bifidobacterium lactis HN019 w dawce 17,2 mld CFU lub 1,8 mld CFU albo placebo. Badacze mierzyli czas pasażu na zdjęciu RTG po 6 dniach połykania znaczników. W grupie większej dawki średni czas spadł z 49 do 21 godzin, a w grupie mniejszej z 60 do 41 godzin. W grupie placebo wynosił 43 godziny na początku i 44 godziny na końcu. W żadnej grupie nie zgłoszono działań niepożądanych (Waller i wsp., 2011).
Wchłanianie żelaza u młodych kobiet. W dwóch badaniach zdrowe miesiączkujące kobiety jadły lekkie śniadanie z kapsułkami zawierającymi 1010 CFU liofilizowanego szczepu Lactobacillus plantarum 299v albo bez nich. Badacze mierzyli wchłanianie żelaza niehemowego z posiłku metodą dwóch izotopów żelaza. W pierwszym badaniu (14 kobiet) wyniosło 17,4% bez szczepu i 22,4% ze szczepem, w drugim (28 kobiet) 20,9% i 24,5%. Autorzy zgłosili konflikt interesów: jedna osoba z zespołu pracuje w Probi AB, firmie oferującej ten szczep (Hoppe i wsp., 2017).
To streszczenie publikacji naukowych o składniku, nie informacja o działaniu produktów ze sklepu; przy produktach używamy tylko oświadczeń z unijnego wykazu.
Stosowanie
Formy i dawki na etykietach
Wszystkie produkty z bakteriami w OVEA to kapsułki z otoczką z hydroksypropylometylocelulozy. Różnią się liczbą szczepów i liczbą komórek w porcji dziennej:
- Jarrow Formulas Jarro-Dophilus EPS: osiem gatunków (L. rhamnosus, Pediococcus acidilactici, B. longum, B. breve, L. helveticus, L. casei, L. plantarum, Lactococcus lactis), 20 mld żywych komórek w 4 kapsułkach. Etykieta: 1 kapsułka 1–4 razy dziennie, z wodą lub sokiem, najlepiej na pusty żołądek.
- Kenay Lactobacillus reuteri Pylopass: jeden szczep, L. reuteri DSM 17648, 230 mg, czyli 2,3 × 1010 CFU (23 mld CFU) w kapsułce. Etykieta: 1 kapsułka dziennie po śniadaniu.
- Swanson Epic Pro 25: 24 szczepy bakterii i drożdże S. boulardii, razem 30 mld CFU według sumy wierszy tabeli składu. Najwięcej jest L. acidophilus UALa01 (7 mld CFU), do tego 100 mg FOS.
- Swanson Lactobacillus gasseri: jeden gatunek, 15 mg, czyli 3 mld CFU w kapsułce.
- Swanson Ultimate 16 Strain Probiotic z FOS: 16 szczepów po 90–430 mln CFU, najwięcej B. longum i L. acidophilus (po 430 mln CFU), do tego 50 mg FOS.
Trzy produkty Swansona mają na etykiecie tę samą porcję: 1 kapsułkę dziennie.
Dawki w badaniach
W badaniu z B. lactis HN019 porównano 1,8 i 17,2 mld CFU dziennie przez 14 dni. Czas pasażu skrócił się w obu grupach, bardziej przy większej dawce (Waller i wsp., 2011). W badaniu wchłaniania żelaza kapsułka zawierała 1010 CFU, czyli 10 mld CFU (Hoppe i wsp., 2017). Liczby z badań dotyczą konkretnych szczepów, więc porównuj je z etykietą tylko dla tego samego szczepu.
Pora i posiłek
Gdy etykieta podaje porę, trzymaj się jej: Kenay zaleca kapsułkę po śniadaniu, Jarrow na pusty żołądek. Gdy etykieta jej nie podaje, zostaje wynik z laboratoryjnego modelu żołądka i dwunastnicy. Bakterie z kapsułki bez otoczki dojelitowej przeżywały w nim najlepiej, gdy podano je razem z posiłkiem albo 30 minut przed nim. Po podaniu 30 minut po posiłku przeżywało ich niewiele. W mleku z 1% tłuszczu i w owsiance na mleku przeżywało ich istotnie więcej niż w soku jabłkowym i wodzie źródlanej (Tompkins i wsp., 2011).
Przechowywanie
Według producentów Jarro-Dophilus EPS i Kenay Pylopass nie wymagają lodówki. Epic Pro 25 i Lactobacillus gasseri Swansona przechowuje się w suchym, chłodnym miejscu, a Ultimate 16 Strain w temperaturze pokojowej.
Bezpieczeństwo
Tolerancja w badaniach
W badaniu z udziałem 64 zdrowych kobiet, które przez 60 dni przyjmowały dwa szczepy albo placebo, badacze nie odnotowali działań niepożądanych (Reid i wsp., 2003). Tak samo było w 14-dniowym badaniu ze 100 dorosłymi, którzy przyjmowali B. lactis HN019 w jednej z dwóch dawek albo placebo (Waller i wsp., 2011). NCCIH opisuje probiotyki jako stosowane od dawna, głównie przez zdrowe osoby.
Kto ma większe ryzyko
Ryzyko szkodliwych skutków jest większe u osób z ciężkimi chorobami i z osłabioną odpornością. U wcześniaków, którym podawano probiotyki, opisano ciężkie, także śmiertelne zakażenia (NCCIH).
EFSA w ocenie z 2020 r. przejrzała literaturę o 37 gatunkach Lactobacillus z listy QPS, czyli mikroorganizmów z domniemaniem bezpieczeństwa. Wybrała z niej 31 opisów zakażeń u ludzi. Dotyczyły pojedynczych pacjentów z ciężkimi chorobami współistniejącymi albo z obniżoną odpornością, m.in. wcześniaków i osób po przeszczepie szpiku. Część opisów miała też niepewną identyfikację szczepu. EFSA nie zmieniła statusu QPS tych gatunków i tak samo oceniła opisy dotyczące bifidobakterii (EFSA, 2020).
Antybiotyki i inne leki
Według NCCIH łączenie probiotyków z antybiotykami nie budzi zastrzeżeń poza pacjentami bardzo osłabionymi i z upośledzoną odpornością. Osoby przyjmujące leki immunosupresyjne, czyli hamujące odpowiedź odpornościową, należą do grupy większego ryzyka opisanej wyżej.
Ciąża, karmienie, dzieci, alergeny
Karty wszystkich pięciu produktów w OVEA podają, że produkty nie są przeznaczone dla kobiet w ciąży i karmiących piersią. Etykieta Kenay Pylopass wyklucza stosowanie u dzieci poniżej 3. roku życia. Jarro-Dophilus EPS zawiera śladowe ilości mleka i soi. Suplement diety nie jest lekiem.
Łączenie z innymi składnikami
Żelazo: badanie jednego szczepu. W badaniu Hoppe i wsp. kobiety przyjmowały szczep Lactobacillus plantarum 299v (1010 CFU w kapsułce) z lekkim śniadaniem, a badacze mierzyli wchłanianie żelaza z tego posiłku. Wchłanianie wyniosło 22,4% ze szczepem wobec 17,4% bez niego w pierwszym badaniu oraz 24,5% wobec 20,9% w drugim (Hoppe i wsp., 2017). Wynik dotyczy tego szczepu, a żaden z pięciu produktów OVEA nie deklaruje szczepu 299v. O samym pierwiastku: hasło żelazo.
Z witaminą C. Jarro-Dophilus EPS ma witaminę C w wykazie składników, ale tabela składu nie podaje jej ilości, więc tej kapsułki nie da się traktować jako źródła witaminy C. O samej witaminie: hasło witamina C.
Z FOS. Dwie mieszanki w OVEA łączą bakterie z fruktooligosacharydami: Epic Pro 25 ma 100 mg FOS w kapsułce, a Ultimate 16 Strain 50 mg. FOS to węglowodan, którego człowiek nie trawi, a bakterie jelitowe go fermentują.
Jeden szczep czy mieszanka: produkty w OVEA
| Produkt jednoszczepowy | Mieszanka szczepów | |
|---|---|---|
| Produkty | Kenay Lactobacillus reuteri Pylopass, Swanson Lactobacillus gasseri | Jarro-Dophilus EPS, Swanson Epic Pro 25, Swanson Ultimate 16 Strain |
| Liczba szczepów lub gatunków | 1 | 8–25 |
| CFU w porcji dziennej | 3 mld (L. gasseri), 23 mld (L. reuteri DSM 17648) | 3,3 mld (Ultimate 16 Strain), 20 mld (Jarro-Dophilus EPS, 4 kapsułki), 30 mld (Epic Pro 25) |
| Kod szczepu na etykiecie | Pylopass: DSM 17648; L. gasseri: bez kodu | Epic Pro 25: przy większości szczepów; Jarro-Dophilus EPS i Ultimate 16 Strain: tylko gatunki |
| Dodatki | brak | FOS w Epic Pro 25 (100 mg) i Ultimate 16 Strain (50 mg); witamina C w Jarro-Dophilus EPS |
Pytania
Co oznacza CFU na etykiecie probiotyku?
CFU to jednostki tworzące kolonie, czyli liczba komórek bakterii, które w laboratorium wyrastają w kolonie i są zdolne do namnażania. Producent podaje ją na porcję dzienną. W produktach OVEA porcja zawiera od 3 mld CFU (Swanson Lactobacillus gasseri) do 30 mld CFU (Swanson Epic Pro 25, suma 25 szczepów). Tabela składu nie podaje przy CFU % RWS, bo referencyjnej wartości spożycia dla bakterii nikt nie ustalił.
Probiotyk przed jedzeniem czy po jedzeniu?
Najpierw sprawdź etykietę: Kenay Pylopass zaleca kapsułkę po śniadaniu, Jarro-Dophilus EPS najlepiej na pusty żołądek. Bez wskazówki na etykiecie zostaje laboratoryjny model żołądka i dwunastnicy. Bakterie z kapsułki bez otoczki dojelitowej przeżywały w nim najlepiej, gdy trafiały tam z posiłkiem albo 30 minut przed nim. Najsłabiej przeżywały podane 30 minut po posiłku (Tompkins i wsp., 2011).
Czym różni się szczep od gatunku bakterii?
Gatunek to np. Lactobacillus reuteri. Szczep to konkretna linia bakterii w obrębie gatunku, oznaczona kodem, np. DSM 17648. Wyniki badań dotyczą szczepu, który w nich podawano, więc wynik dla Lactobacillus plantarum 299v nie dotyczy innych szczepów L. plantarum. Pełną nazwę z kodem mają w OVEA m.in. Kenay Pylopass i większość szczepów w Swanson Epic Pro 25.
Dlaczego etykieta podaje Lactobacillus, a badania Lacticaseibacillus?
W 2020 r. rodzaj Lactobacillus podzielono na 25 rodzajów (Zheng i wsp., 2020). L. rhamnosus to dziś Lacticaseibacillus rhamnosus, L. reuteri to Limosilactobacillus reuteri, a L. plantarum to Lactiplantibacillus plantarum. To te same gatunki pod nowymi nazwami. Nowsze publikacje używają nowych nazw, a etykiety często zostają przy starych.
Czy probiotyk trzeba trzymać w lodówce?
Zależy od produktu, a odpowiedź jest na etykiecie. Jarrow Formulas i Kenay piszą, że ich produkty nie wymagają lodówki. Swanson zaleca suche, chłodne miejsce dla Epic Pro 25 i Lactobacillus gasseri, a temperaturę pokojową dla Ultimate 16 Strain. Opakowanie trzymaj zamknięte, z dala od wilgoci.
Kto nie powinien przyjmować probiotyków?
Według NCCIH ryzyko szkodliwych skutków jest większe u osób z ciężkimi chorobami i z osłabioną odpornością, a u wcześniaków opisano ciężkie zakażenia. Według kart wszystkich pięciu produktów w OVEA nie są one przeznaczone dla kobiet w ciąży i karmiących piersią. Kenay Pylopass nie jest przeznaczony dla dzieci poniżej 3. roku życia.
Źródła
- A taxonomic note on the genus Lactobacillus: Description of 23 novel genera, emended description of the genus Lactobacillus Beijerinck 1901, and union of Lactobacillaceae and Leuconostocaceae Zheng J, Wittouck S, Salvetti E i wsp., International Journal of Systematic and Evolutionary Microbiology, 2020
- Oral use of Lactobacillus rhamnosus GR-1 and L. fermentum RC-14 significantly alters vaginal flora: randomized, placebo-controlled trial in 64 healthy women Reid G, Charbonneau D, Erb J i wsp., FEMS Immunology and Medical Microbiology, 2003
- Probiotics for the prevention and treatment of antibiotic-associated diarrhea: a systematic review and meta-analysis Hempel S, Newberry SJ, Maher AR i wsp., JAMA, 2012
- Dose-response effect of Bifidobacterium lactis HN019 on whole gut transit time and functional gastrointestinal symptoms in adults Waller PA, Gopal PK, Leyer GJ i wsp., Scandinavian Journal of Gastroenterology, 2011
- Freeze-dried Lactobacillus plantarum 299v increases iron absorption in young females: double isotope sequential single-blind studies in menstruating women Hoppe M, Önning G, Hulthén L, PLoS One, 2017
- The impact of meals on a probiotic during transit through a model of the human upper gastrointestinal tract Tompkins TA, Mainville I, Arcand Y, Beneficial Microbes, 2011
Pokaż wszystkie źródła (9)
- Scientific Opinion on the update of the list of QPS-recommended biological agents intentionally added to food or feed as notified to EFSA (2017–2019) EFSA, Panel BIOHAZ
- Probiotics: Usefulness and Safety NIH NCCIH
- Rejestr oświadczeń żywieniowych i zdrowotnych UE (EU Register of nutrition and health claims) Komisja Europejska





