Żelazo (Fe) to pierwiastek śladowy, którego organizm potrzebuje między innymi do transportu tlenu, tworzenia czerwonych krwinek i hemoglobiny oraz prawidłowego metabolizmu energetycznego. W suplementach diety żelazo występuje m.in. jako diglicynian żelaza, czyli chelat aminokwasowy, albo jako sole, np. fumaran lub siarczan żelaza(II).
Mechanizm
Po co organizmowi żelazo
Żelazo można porównać do firmy kurierskiej, która rozwozi tlen po całym ciele. Jest głównym składnikiem hemoglobiny, czyli białka w czerwonych krwinkach wiążącego tlen w płucach i oddającego go tkankom, oraz mioglobiny magazynującej tlen w mięśniach. Bez odpowiedniej ilości żelaza ten transport zwalnia, a komórki dostają mniej paliwa do pracy.
- Żelazo wchodzi w skład hemoglobiny i jest niezbędne do prawidłowego tworzenia czerwonych krwinek.
- Jako kofaktor enzymów łańcucha oddechowego uczestniczy w metabolizmie energetycznym na poziomie komórki.
- Bierze udział w prawidłowych funkcjach poznawczych i w procesie podziału komórek.
Diglicynian żelaza, czyli forma chelatowa
Diglicynian żelaza (bisglicynian) to chelat, w którym jon żelaza jest otoczony dwiema cząsteczkami aminokwasu glicyny. Taka osłona sprawia, że żelazo jest wchłaniane innym szlakiem niż klasyczne sole, co w badaniach przekłada się na dobrą przyswajalność i mniejsze podrażnienie przewodu pokarmowego w porównaniu z prostymi solami żelaza.
Co pokazują badania nad tolerancją
Suplementacja żelaza bywa źle tolerowana ze strony żołądka i jelit. Przegląd systematyczny z metaanalizą obejmujący 43 randomizowane badania (6831 dorosłych) wykazał, że siarczan żelaza istotnie zwiększał ryzyko dolegliwości żołądkowo-jelitowych w porównaniu z placebo (iloraz szans 2,32). Z kolei metaanaliza 17 badań randomizowanych (Fischer i wsp., 2023) wskazała, że u kobiet w ciąży diglicynian żelaza wiązał się z większym wzrostem stężenia hemoglobiny (standaryzowana różnica średnich 0,54 g/dl) oraz o około 64% niższym ryzykiem działań niepożądanych ze strony przewodu pokarmowego niż inne sole żelaza.
Badania
Oświadczenia zdrowotne z unijnego wykazu
Dla żelaza autoryzowano w Unii Europejskiej (Rozporządzenie Komisji UE nr 432/2012) następujące oświadczenia zdrowotne:
- Żelazo pomaga w utrzymaniu prawidłowych funkcji poznawczych.
- Żelazo przyczynia się do utrzymania prawidłowego metabolizmu energetycznego.
- Żelazo pomaga w prawidłowej produkcji czerwonych krwinek i hemoglobiny.
- Żelazo pomaga w prawidłowym transporcie tlenu w organizmie.
- Żelazo pomaga w prawidłowym funkcjonowaniu układu odpornościowego.
- Żelazo przyczynia się do zmniejszenia uczucia zmęczenia i znużenia.
- Żelazo odgrywa rolę w procesie podziału komórek.
Warunkiem stosowania powyższych oświadczeń jest zawartość żelaza w produkcie zapewniająca co najmniej znaczącą ilość zgodnie z załącznikiem do rozporządzenia 1169/2011 (15% RWS na wskazaną porcję). Powyższa lista stanowi pełny zakres dozwolonych komunikatów, poza nią nie formułuje się innych twierdzeń o działaniu.
To streszczenie publikacji naukowych o składniku, nie informacja o działaniu produktów ze sklepu; przy produktach używamy tylko oświadczeń z unijnego wykazu.
Stosowanie
Wartości referencyjne i zakresy
Referencyjna wartość spożycia (RWS) żelaza w Unii Europejskiej wynosi 14 mg na dzień i służy jako punkt odniesienia przy znakowaniu produktów. Faktyczne zapotrzebowanie zależy od wieku, płci, fazy cyklu, ciąży oraz stanu odżywienia żelazem.
- Kobiety miesiączkujące mają zwykle większe zapotrzebowanie na żelazo niż mężczyźni ze względu na regularną utratę krwi. Zobacz też: większe zapotrzebowanie na żelazo. Zobacz też: większe zapotrzebowanie na żelazo.
- Diglicynian żelaza dzięki dobrej tolerancji bywa wybierany przez osoby, które źle znoszą klasyczne sole żelaza. W badaniach skuteczność uzyskiwano przy niższych dawkach pierwiastkowego żelaza niż w przypadku siarczanu.
- Żelazo najlepiej wchłania się na czczo lub między posiłkami, jednak przy dolegliwościach żołądkowych można je przyjmować z lekkim posiłkiem. Unikaj popijania kawą i herbatą.
- Suplementację warto prowadzić przy potwierdzonym niedoborze, a jej długość i dawkę dobierać na podstawie wyników badań krwi.
Dawki większe niż potrzebne do pokrycia zapotrzebowania dobiera się do wyników badań krwi: morfologii i stężenia ferrytyny. Ferrytyna to białko, w którym organizm magazynuje żelazo, więc jej stężenie pokazuje wielkość zapasów.
Bezpieczeństwo
Bezpieczeństwo i przeciwwskazania
Żelazo jest pierwiastkiem, którego organizm nie potrafi aktywnie wydalać w większych ilościach, dlatego jego nadmiar może się kumulować i powodować działania niepożądane. Suplementację najlepiej prowadzić przy potwierdzonym niedoborze, a nie profilaktycznie bez wskazań.
- Suplementuj przy potwierdzonym niedoborze: żelazo warto przyjmować, gdy niedobór został potwierdzony badaniami (m.in. morfologia, ferrytyna), a nie na zapas. Nadmiar nie przynosi dodatkowych korzyści.
- Ryzyko przedawkowania: przyjmowanie dawek wyższych niż zalecane może wywołać nudności, bóle brzucha, zaparcia lub biegunkę, a przy znacznym przedawkowaniu poważne zatrucie. Nie przekraczaj zalecanej porcji.
- Przechowywać poza zasięgiem dzieci: preparaty żelaza to jedna z najczęstszych przyczyn ostrych zatruć u małych dzieci. Trzymaj suplement w bezpiecznym miejscu, niedostępnym dla dzieci.
- Hemochromatoza i przeciążenie żelazem: osoby z hemochromatozą lub innymi stanami przeładowania żelazem nie przyjmują suplementów z żelazem: organizm nie ma skutecznego sposobu usuwania jego nadmiaru.
- Choroby wątroby i częste transfuzje: po wielu transfuzjach krwi i przy ciężkich chorobach wątroby żelazo gromadzi się w organizmie także bez suplementów, a w chorej wątrobie jego nadmiar pogarsza jej stan.
Interakcje
- Wapń, cynk i magnez: przyjmowane jednocześnie w dużych ilościach mogą konkurować z żelazem o wchłanianie. Rozdziel je w czasie.
- Kawa, herbata i produkty bogate w taniny oraz fityniany: mogą ograniczać wchłanianie żelaza, dlatego lepiej nie popijać suplementu tymi napojami.
- Leki zobojętniające kwas żołądkowy oraz inhibitory pompy protonowej: mogą zmniejszać przyswajanie żelaza z przewodu pokarmowego.
- Antybiotyki (tetracykliny, fluorochinolony) oraz hormony tarczycy (lewotyroksyna): żelazo może obniżać ich wchłanianie. Zachowaj odstęp czasowy między dawkami.
- Witamina C: może wspomagać wchłanianie żelaza niehemowego, co bywa wykorzystywane przy łączeniu składników.
- Ciąża i karmienie piersią: zapotrzebowanie na żelazo w ciąży rośnie, a dawkę dobiera się do wyników morfologii i ferrytyny.
Ostrzeżenia dla kobiet w ciąży i karmiących oraz dla osób przyjmujących leki podaje etykieta produktu; interakcje z lekami opisano wyżej.
Łączenie z innymi składnikami
Kontekst łączenia
Żelazo bywa zestawiane ze składnikami, które wspierają jego wykorzystanie lub uzupełniają obraz krwiotworzenia. W praktyce suplementacyjnej łączy się je z witaminą C, która sprzyja wchłanianiu żelaza niehemowego, oraz z witaminami z grupy B uczestniczącymi w tworzeniu czerwonych krwinek. Warto pamiętać o rozdzieleniu w czasie żelaza i większych dawek cynku oraz miedzi, ponieważ minerały te mogą konkurować o wchłanianie. Dobór formy i kontekstu spożycia nie zmienia autoryzowanego zakresu oświadczeń zdrowotnych opisanego powyżej. Zapasy żelaza pojawiają się też wśród parametrów omawianych w artykule o łysieniu androgenowym u kobiet. Zobacz też: łysieniu androgenowym u kobiet. łysieniu androgenowym u kobiet.
Żelazo: diglicynian (chelat) vs siarczan żelaza
| OVEA (diglicynian żelaza) | Tańsze zamienniki (siarczan żelaza) | |
|---|---|---|
| Forma chemiczna | Diglicynian (bisglicynian) żelaza, chelat aminokwasowy, w którym jon żelaza jest osłonięty dwiema cząsteczkami glicyny | Siarczan żelaza, prosta sól nieorganiczna uwalniająca jony żelaza bezpośrednio w przewodzie pokarmowym |
| Tolerancja żołądkowa | W metaanalizach forma chelatowa wiąże się z istotnie niższym ryzykiem dolegliwości żołądkowo-jelitowych, u kobiet w ciąży około 64% rzadziej niż inne sole żelaza (Fischer i wsp., 2023) | Siarczan żelaza istotnie zwiększał ryzyko działań niepożądanych ze strony przewodu pokarmowego względem placebo (iloraz szans 2,32; Tolkien i wsp., 2015), co bywa przyczyną przerywania kuracji |
| Przyswajalność i dawka | Dobra przyswajalność pozwala uzyskiwać efekt przy niższych dawkach pierwiastkowego żelaza, co dodatkowo ogranicza ilość niewchłoniętego żelaza drażniącego jelita | Zwykle wymaga wyższych dawek pierwiastkowego żelaza, a większa ilość niewchłoniętego żelaza w jelicie sprzyja podrażnieniom i zaparciom |
| Wpływ na żołądek przy posiłkach | Dzięki łagodności dla żołądka można ją przyjmować również z lekkim posiłkiem, gdy na czczo pojawia się dyskomfort | Często wymaga przyjmowania z jedzeniem, aby ograniczyć podrażnienie, co jednak może dodatkowo obniżać wchłanianie żelaza |
| Cena vs wartość | Nieco wyższa cena rekompensowana lepszą tolerancją i przyswajalnością, co sprzyja regularnemu, długoterminowemu stosowaniu | Niższa cena jednostkowa, ale gorsza tolerancja i częstsze odstawianie mogą obniżać realną skuteczność kuracji w dłuższym czasie |
Pytania
Czym różni się diglicynian żelaza od siarczanu żelaza?
Diglicynian (bisglicynian) żelaza to chelat, w którym żelazo jest związane z dwiema cząsteczkami glicyny i wchłania się innym szlakiem niż prosta sól. W badaniach forma chelatowa wiąże się z dobrą przyswajalnością i lepszą tolerancją żołądkową, podczas gdy siarczan żelaza częściej powoduje dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego.
Czy diglicynian żelaza jest łagodniejszy dla żołądka?
Tak, taki jest wniosek z dostępnych badań. Metaanalizy pokazują, że diglicynian żelaza wiąże się z mniejszym ryzykiem dolegliwości żołądkowo-jelitowych niż klasyczne sole żelaza, na przykład siarczan, co bywa istotne dla osób gorzej tolerujących suplementy żelaza.
Kiedy najlepiej przyjmować żelazo?
Żelazo najlepiej wchłania się na czczo lub między posiłkami. Przy wrażliwym żołądku można je przyjąć z niewielkim posiłkiem. Warto unikać popijania kawą i herbatą oraz nie łączyć go w jednym momencie z dużymi dawkami wapnia.
Czy można przedawkować żelazo?
Tak. Organizm nie usuwa nadmiaru żelaza w prosty sposób, dlatego przyjmowanie zbyt dużych dawek może prowadzić do dolegliwości, a przy znacznym przekroczeniu do poważnego zatrucia. Nie należy przekraczać zalecanej porcji, a suplementy trzymać poza zasięgiem dzieci.
Dlaczego preparaty żelaza trzeba trzymać z dala od dzieci?
Suplementy żelaza są jedną z najczęstszych przyczyn ostrych zatruć u małych dzieci, ponieważ nawet niewielka liczba tabletek może być dla dziecka niebezpieczna. Z tego powodu należy je przechowywać w miejscu całkowicie niedostępnym dla dzieci.
Czy każdy powinien suplementować żelazo?
Nie. Żelazo warto suplementować przy potwierdzonym niedoborze, ocenianym na podstawie badań krwi takich jak morfologia i ferrytyna. U osób z prawidłowymi zapasami nadmiar żelaza nie przynosi korzyści i może być niekorzystny, zwłaszcza w stanach przeładowania żelazem jak hemochromatoza.
Czy witamina C pomaga we wchłanianiu żelaza?
Witamina C zwiększa przyswajanie żelaza. Dotyczy to zwłaszcza żelaza niehemowego, czyli tego pochodzącego z roślin i suplementów. Dlatego żelazo bywa zestawiane z witaminą C, choć dobór połączeń nie rozszerza autoryzowanego zakresu oświadczeń zdrowotnych.
Źródła
- The effects of oral ferrous bisglycinate supplementation on hemoglobin and ferritin concentrations in adults and children: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials Fischer JAJ, et al., Nutr Rev, 2023
- Ferrous Sulfate Supplementation Causes Significant Gastrointestinal Side-Effects in Adults: A Systematic Review and Meta-Analysis Tolkien Z, et al., PLoS One, 2015
- Efficacy and Safety of Ferrous Bisglycinate and Folinic Acid in the Control of Iron Deficiency in Pregnant Women: A Randomized, Controlled Trial Bumrungpert A, et al., Nutrients, 2022
- https://ods.od.nih.gov/factsheets/Iron-HealthProfessional/
- https://www.efsa.europa.eu/en/efsajournal/pub/1215
- https://www.efsa.europa.eu/en/efsajournal/pub/1740




