Cynk to pierwiastek śladowy niezbędny w diecie, wchodzący w skład setek enzymów i białek. W suplementach występuje m.in. jako diglicynian, metioninian, glukonian, cytrynian i tlenek cynku. Rozporządzenie (UE) nr 432/2012 dopuszcza dla cynku osiemnaście oświadczeń zdrowotnych, m.in. dotyczących układu odpornościowego, płodności i funkcji rozrodczych, skóry, włosów i paznokci oraz ochrony komórek przed stresem oksydacyjnym.
Mechanizm
Rola katalityczna i enzymatyczna
Cynk jest kofaktorem licznych enzymów w organizmie człowieka, uczestniczących w przemianach metabolicznych. Jako składnik centrów aktywnych bierze udział w reakcjach katalitycznych związanych z metabolizmem wielkocząsteczkowych składników pokarmowych oraz w regulacji równowagi kwasowo-zasadowej za pośrednictwem anhydrazy węglanowej.
- Wchodzi w skład enzymów uczestniczących w przemianie węglowodanów, białek i tłuszczów.
- Bierze udział w funkcjonowaniu anhydrazy węglanowej, enzymu regulującego równowagę kwasowo-zasadową.
- Uczestniczy w aktywności dehydrogenaz i innych metaloenzymów.
Rola strukturalna i regulatorowa
Jony cynku stabilizują struktury białkowe, m.in. w postaci motywów określanych jako palce cynkowe, które uczestniczą w wiązaniu kwasów nukleinowych. Z tego powodu cynk bierze udział w procesach związanych z syntezą DNA oraz podziałem komórek.
- Stabilizuje struktury przestrzenne białek i czynników transkrypcyjnych.
- Cynk pomaga w prawidłowej syntezie DNA.
- Cynk bierze udział w procesie podziału komórek.
Rola w gospodarce oksydacyjnej i odporności
Cynk jest składnikiem układów enzymatycznych zaangażowanych w neutralizację reaktywnych form tlenu, m.in. dysmutazy ponadtlenkowej zależnej od cynku i miedzi. Uczestniczy także w procesach związanych z funkcjonowaniem komórek układu odpornościowego oraz w fizjologii układu rozrodczego. Cynk pomaga w utrzymaniu prawidłowego poziomu testosteronu we krwi.
- Cynk pomaga w ochronie komórek przed stresem oksydacyjnym.
- Cynk pomaga w prawidłowym funkcjonowaniu układu odpornościowego.
- Cynk pomaga w utrzymaniu prawidłowej płodności i prawidłowych funkcji rozrodczych.
Badania
Zatwierdzone oświadczenia zdrowotne UE
Cynk ma m.in. następujące oświadczenia zdrowotne z unijnego wykazu (rozporządzenie Komisji (UE) nr 432/2012). Stosowanie każdego z nich wymaga spełnienia warunku, że produkt jest co najmniej źródłem cynku w rozumieniu rozporządzenia 1924/2006. Cynk:
- pomaga zachować zdrową skórę;
- pomaga zachować zdrowe włosy;
- pomaga zachować zdrowe paznokcie;
- pomaga w utrzymaniu prawidłowej płodności i prawidłowych funkcji rozrodczych;
- pomaga w utrzymaniu prawidłowego poziomu testosteronu we krwi;
- pomaga w utrzymaniu prawidłowej równowagi kwasowo-zasadowej;
- pomaga w prawidłowej syntezie DNA;
- pomaga w prawidłowym funkcjonowaniu układu odpornościowego;
- pomaga w ochronie komórek przed stresem oksydacyjnym;
- przyczynia się do utrzymania prawidłowego metabolizmu makroskładników odżywczych.
Poza oświadczeniami z wykazu nie przypisujemy cynkowi innego działania. Suplement diety nie zastępuje zróżnicowanej diety ani zdrowego trybu życia i nie służy zapobieganiu, leczeniu ani diagnozowaniu chorób.
To streszczenie publikacji naukowych o składniku, nie informacja o działaniu produktów ze sklepu; przy produktach używamy tylko oświadczeń z unijnego wykazu.
Stosowanie
Referencyjne wartości spożycia
Referencyjna wartość spożycia (RWS) dla cynku wynosi 10 mg na dzień zgodnie z załącznikiem XIII rozporządzenia 1169/2011. Wartość ta służy jako odniesienie przy określaniu procentowego pokrycia zapotrzebowania na etykiecie.
Zakresy stosowane w suplementacji
- W suplementach diety cynk dostarczany jest najczęściej w porcjach mieszczących się w zakresie odpowiadającym pokryciu od części do pełnej RWS, a w preparatach o wyższej zawartości do wartości nieprzekraczających górnego tolerowanego poziomu spożycia.
- Górny tolerowany poziom spożycia (UL) dla osób dorosłych ustalony przez EFSA wynosi 25 mg cynku na dobę ze wszystkich źródeł łącznie.
- Porcje do spożycia oraz sposób przyjmowania należy stosować zgodnie z informacją podaną na etykiecie konkretnego produktu.
Ilość podana na opakowaniu odnosi się do cynku pierwiastkowego, niezależnie od formy związku.
Bezpieczeństwo
Bezpieczeństwo i przeciwwskazania
Cynk dostarczany w racjonalnych ilościach jest składnikiem dobrze tolerowanym. Należy jednak uwzględnić poniższe ograniczenia i ostrzeżenia:
- Nie należy przekraczać zalecanej dziennej porcji do spożycia. Suplement diety nie może być stosowany jako substytut zróżnicowanej diety.
- Górny tolerowany poziom spożycia cynku ze wszystkich źródeł dla osób dorosłych wg EFSA wynosi 25 mg na dobę; przewlekłe spożycie powyżej tej wartości nie jest zalecane.
- Długotrwałe przyjmowanie wysokich dawek cynku może zaburzać gospodarkę miedzią w organizmie i prowadzić do jej niedoboru oraz powiązanych zmian w obrazie krwi.
- Wysokie dawki przyjmowane na czczo mogą powodować dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego, takie jak nudności, ból brzucha lub metaliczny posmak.
- Ostrzeżenia dla kobiet w ciąży i karmiących oraz dla osób przyjmujących leki podaje etykieta produktu; interakcje z lekami niżej.
Interakcje:
- Cynk może zmniejszać wchłanianie niektórych antybiotyków (m.in. z grupy tetracyklin i fluorochinolonów), dlatego zaleca się zachowanie odstępu czasowego pomiędzy ich przyjmowaniem.
- Cynk może wpływać na wchłanianie preparatów zawierających żelazo oraz miedź przy jednoczesnym stosowaniu w wysokich ilościach.
- Niektóre leki (np. preparaty moczopędne, środki wiążące czy zmniejszające wydzielanie kwasu żołądkowego) mogą modyfikować gospodarkę cynkiem w organizmie.
- W przypadku równoległego przyjmowania innych suplementów zawierających cynk należy zsumować dawki, aby nie przekroczyć bezpiecznego poziomu spożycia.
Łączenie z innymi składnikami
Kontekst łączenia
Cynk występuje w preparatach złożonych zarówno samodzielnie, jak i w zestawieniu z innymi składnikami. W ujęciu żywieniowym istotne są zależności pomiędzy cynkiem a innymi pierwiastkami śladowymi: cynk i miedź współdziałają w gospodarce mineralnej organizmu, a ich proporcje mają znaczenie przy dłuższym stosowaniu. Wysokie ilości cynku i żelaza przyjmowane jednocześnie mogą wzajemnie wpływać na wchłanianie, dlatego rozdzielenie ich w czasie bywa zalecane. Związki o charakterze fitynianów, obecne m.in. w produktach pełnoziarnistych i nasionach roślin strączkowych, mogą ograniczać przyswajalność cynku.
Chelat aminokwasowy (Zn-metionina) vs sole nieorganiczne cynku (tlenek, siarczan)
| Chelat aminokwasowy | Sole nieorganiczne (tlenek/siarczan) | |
|---|---|---|
| Forma chemiczna | Jon Zn²⁺ związany z L-metioniną w stabilnym kompleksie koordynacyjnym; w UE dopuszczona forma w suplementach diety (Rozporządzenie 1170/2009). | Tlenek cynku (ZnO) lub siarczan cynku (ZnSO₄) to formy nieorganiczne, również dopuszczone (Rozporządzenie 1170/2009). |
| Mechanizm wchłaniania | Wykorzystuje szlaki transportu aminokwasów w jelicie cienkim. Jest częściowo niezależny od konkurencji innych kationów i fitynianów. | Transport jonowy zależny od transporterów metali, wrażliwy na konkurencję z Ca²⁺, Fe²⁺, miedzią oraz na obecność fitynianów w pokarmach roślinnych. |
| Wrażliwość na pH żołądka | Wiązanie chelatowe pozostaje stabilne w szerszym zakresie pH soku żołądkowego. | Tlenek cynku wymaga niskiego pH żołądka do skutecznej jonizacji, więc wchłanianie może być obniżone u osób przyjmujących inhibitory pompy protonowej. |
| Tolerancja żołądkowa | Opisywana w literaturze jako łagodna; możliwe przyjmowanie na pusty żołądek u większości osób. | Możliwe nudności i dyskomfort, zwłaszcza na pusty żołądek, dlatego typowo zaleca się przyjmowanie z lekkim posiłkiem. |
| Status regulacyjny EFSA | Identyczny: 18 autoryzowanych claimów EFSA (Reg. 432/2012) dotyczy cynku jako pierwiastka, niezależnie od formy chemicznej. | Identyczny: 18 autoryzowanych claimów EFSA (Reg. 432/2012) dotyczy cynku jako pierwiastka, niezależnie od formy chemicznej. |
Pytania
W jakich formach cynk występuje w suplementach?
Cynk występuje w suplementach m.in. jako diglicynian, metioninian, glukonian, cytrynian, siarczan i tlenek cynku. Formy chelatowane, takie jak diglicynian czy metioninian, to połączenia cynku z aminokwasami. Ilość cynku na etykiecie podaje się zawsze jako cynk pierwiastkowy.
Czym różni się forma chelatowana od soli nieorganicznych cynku?
Formy chelatowane, takie jak diglicynian czy metioninian, to połączenia cynku z cząsteczkami organicznymi (aminokwasami). Sole nieorganiczne, na przykład tlenek czy siarczan cynku, to związki bez części aminokwasowej. Różnią się udziałem cynku w masie związku, dlatego produkty porównuje się po zawartości cynku pierwiastkowego.
Jaka jest referencyjna wartość spożycia cynku?
Referencyjna wartość spożycia (RWS) dla cynku wynosi 10 mg na dzień zgodnie z rozporządzeniem (UE) nr 1169/2011. Jest to wartość odniesienia stosowana na etykietach produktów.
Czy cynk można przyjmować razem z innymi minerałami?
Cynk wchodzi w zależności z innymi pierwiastkami, zwłaszcza z miedzią i żelazem. Przy dłuższym stosowaniu wysokich ilości istotne są proporcje między tymi pierwiastkami, a niekiedy zaleca się rozdzielenie ich przyjmowania w czasie. Szczegółowe informacje podaje etykieta produktu.
Czy można przedawkować cynk?
Tak. Górny tolerowany poziom spożycia cynku dla osób dorosłych wynosi według EFSA 25 mg na dobę ze wszystkich źródeł. Przewlekłe przekraczanie tej wartości nie jest zalecane, ponieważ długotrwałe wysokie dawki mogą zaburzać gospodarkę miedzią w organizmie.
Jakie oświadczenia zdrowotne można stosować wobec cynku?
Cynk ma kilkanaście oświadczeń zdrowotnych z unijnego wykazu, m.in. dotyczących skóry, włosów i paznokci, układu odpornościowego, syntezy DNA, metabolizmu makroskładników oraz ochrony komórek przed stresem oksydacyjnym. Ich dokładne brzmienie podajemy w sekcji o oświadczeniach.
Czy suplement z cynkiem zastępuje zróżnicowaną dietę?
Nie. Suplement diety stanowi jedynie uzupełnienie codziennego sposobu odżywiania i nie może zastąpić zróżnicowanej diety ani zdrowego trybu życia.
Źródła
- Zinc for the common cold (Cochrane Review) Singh M, Das RR, Cochrane Database of Systematic Reviews, 2013
- Zinc for the common cold (Cochrane Review, 2011) Singh M, Das RR, Cochrane Database of Systematic Reviews, 2011
- Bioavailability, antioxidant and immune-enhancing properties of zinc methionine Chien XX, Zafra-Stone S, Bagchi M, Bagchi D, BioFactors, 2006
- Zinc in dermatology Searle T, Ali FR, Al-Niaimi F, Journal of Dermatological Treatment, 2022
- Effect of EDTA and zinc-methionine complex on zinc absorption by rat intestine Hempe JM, Cousins RJ, The Journal of Nutrition, 1989
- Komisja Europejska: rozporządzenie (UE) nr 432/2012, wykaz dopuszczonych oświadczeń zdrowotnych
Pokaż wszystkie źródła (11)
- EFSA: Scientific Opinion on Dietary Reference Values for zinc (2014)
- SCF: Tolerable Upper Intake Levels for Vitamins and Minerals (UL cynk = 25 mg/dobę; 2006)
- NIH ODS: Zinc Fact Sheet for Health Professionals
- Rozporządzenie UE 1169/2011 Aneks XIII (NRV, czyli wartości referencyjne do etykietowania)
- Rozporządzenie UE 1170/2009 (formy minerałów dopuszczone w suplementach diety)


