Leksykon

Żurawina wielkoowocowa (Vaccinium macrocarpon)

Vaccinium macrocarpon Aiton, fructus (cranberry)

Żurawina wielkoowocowa to roślina z Ameryki Północnej, której owoce trafiają do suplementów jako sok, proszek albo ekstrakt standaryzowany na proantocyjanidyny (PAC). Produkty da się porównać tylko po ilości PAC w porcji i metodzie, którą ją zmierzono.

Aktualizacja 10.11.2026 · 24 źródła · 7 min czytania

Pochodzenie
Owoc żurawiny wielkoowocowej (Vaccinium macrocarpon Aiton) z Ameryki Północnej
Forma w suplementach
Sok, koncentrat soku, proszek z owoców, ekstrakt z DER albo z zawartością PAC
Ilości w badaniach
240 ml napoju dziennie przez 24 tygodnie albo 72 mg PAC dziennie przez rok
Produkty w sklepie
Wkrótce

Żurawina wielkoowocowa w skrócie:

  • Co to jest: owoc Vaccinium macrocarpon w postaci soku, proszku albo ekstraktu.
  • Związki charakterystyczne: proantocyjanidyny typu A (PAC), oznaczane najczęściej metodą DMAC; wynik tej samej próbki zależy od wzorca nawet 2,2 raza.
  • Status w UE: brak oświadczeń zdrowotnych w unijnym wykazie; EFSA nie uznała wniosków o żurawinę, a EMA opisuje sok z owoców jako tradycyjny produkt leczniczy roślinny.

Mechanizm

Roślina i surowiec

Żurawina wielkoowocowa (Vaccinium macrocarpon Aiton) pochodzi z Ameryki Północnej (EFSA, 2009). Europejska Agencja Leków (EMA) opisuje owoc w monografii jako Vaccinii macrocarpi fructus (EMA). Owoce zawierają związki fenolowe, flawonoidy, antocyjany i elagotaniny (LactMed).

Proantocyjanidyny typu A

Ekstrakty standaryzuje się na proantocyjanidyny, w skrócie PAC. To łańcuchy z jednostek epikatechiny, związku z grupy flawan-3-oli. W PAC typu B sąsiednie jednostki łączy jedno wiązanie węgiel–węgiel. W PAC typu A między tymi samymi jednostkami jest dodatkowy mostek tlenowy. Oligomery PAC z żurawiny są typu A, a z kakao typu B (Wang i wsp. 2016, PubMed).

Foo i wsp. wyizolowali z dojrzałych owoców trzy trimery PAC typu A. W probówce hamowały one przyleganie szczepów Escherichia coli z fimbriami typu P do powierzchni z receptorami podobnymi do tych na nabłonku dróg moczowych. Dimer typu A, procyjanidyna A2, działał słabo, a dimer typu B i sama epikatechina nie działały (PubMed). U 32 ochotników z Japonii, Węgier, Hiszpanii i Francji mocz pobrany po proszku z żurawiny hamował przyleganie bakterii w testach laboratoryjnych. Efekt rósł z ilością PAC i przy 72 mg PAC utrzymywał się do 24 godzin (Howell i wsp. 2010, PubMed). EFSA uznała takie testy moczu za dowód działania w probówce, ale nie za dowód, że przekłada się ono na wynik kliniczny (EFSA, 2009).

Jak mierzy się PAC i dlaczego liczby się nie zgadzają

Najczęściej stosuje się metodę DMAC. Odczynnik 4-(dimetyloamino)cynamonaldehyd barwi PAC, a intensywność barwy porównuje się ze wzorcem. Wersję ze wzorcem procyjanidyny A2, w opisach surowców nazywaną BL-DMAC, sprawdzono w 2010 r. w 5 laboratoriach (Prior i wsp. 2010, PubMed). Ta sama próbka zmierzona ze wzorcem z oczyszczonych PAC żurawiny (c-PAC) daje wynik ok. 2,2 raza wyższy niż ze wzorcem A2 (Feliciano i wsp. 2012, PubMed). Ani DMAC, ani metoda butanol-HCl nie odróżniają PAC typu A od typu B, więc nie wykrywają domieszki ekstraktu bogatego w PAC typu B (van Dooren i wsp. 2018, PubMed). Liczba „mg PAC” bez nazwy metody i wzorca nie pozwala porównać dwóch produktów.

Badania

Oświadczenia zdrowotne w UE

W unijnym wykazie dopuszczonych oświadczeń zdrowotnych (rozporządzenie 432/2012) nie ma zdań o żurawinie. EFSA, czyli Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności, trzy razy rozpatrywała takie wnioski. Za każdym razem stwierdziła, że związku przyczynowo-skutkowego nie wykazano: w 2009 r. dla produktów Ocean Spray z ok. 80 mg PAC w porcji (EFSA Journal 2009;7(2):943), w 2013 r. dla PAC w produkcie Urell (EFSA Journal 2013;11(7):3326) i w 2014 r. dla ekstraktu Pacran (EFSA Journal 2014;12(5):3656).

Co mówią badania

50 badań8857 osób

Przegląd Cochrane 2023

Przegląd objął badania z randomizacją. W 26 badaniach z 6211 osobami objawowe zakażenia układu moczowego potwierdzone posiewem zdarzały się rzadziej w grupach żurawiny: RR 0,70 (95% CI 0,58–0,84). RR, czyli ryzyko względne, równe 0,70 oznacza o 30% mniej przypadków niż w grupie porównawczej. U kobiet z nawracającymi zakażeniami RR wyniósł 0,74 (8 badań, 1555 osób), u dzieci 0,46 (5 badań, 504 osoby). U kobiet w ciąży (3 badania, 765 osób; RR 1,06) i u osób starszych w placówkach opieki (3 badania, 1489 osób; RR 0,93) różnicy nie było. Skuteczności różnych ilości PAC nie dało się porównać, bo pewność tych danych była bardzo niska (Williams i wsp. 2023, PubMed).

373 kobiety24 tygodnie

USA, napój z żurawiny, placebo

Kobiety po niedawnym zakażeniu, średnio w wieku 40,9 roku, piły codziennie 240 ml napoju z żurawiny albo napoju placebo. Badacze rozpoznali 39 epizodów klinicznego zakażenia w grupie żurawiny i 67 w grupie placebo (współczynnik częstości 0,61; 95% CI 0,41–0,91). Czas do zakażenia potwierdzonego posiewem nie różnił się między grupami (Maki i wsp. 2016, PubMed).

185 kobiet12 miesięcy

USA, kapsułki z PAC, domy opieki, placebo

Mieszkanki 21 domów opieki, średnio w wieku 86,4 roku, przyjmowały codziennie 2 kapsułki z łącznie 72 mg PAC albo placebo. Bakteriomocz z ropomoczem, czyli bakterie i krwinki białe w moczu, stwierdzono u 29,1% kobiet w grupie żurawiny i u 29,0% w grupie placebo. Liczba objawowych zakażeń, 10 wobec 12, też nie różniła się istotnie (Juthani-Mehta i wsp. 2016, PubMed).

To streszczenie publikacji naukowych o składniku, nie informacja o działaniu produktów ze sklepu; przy produktach używamy tylko oświadczeń z unijnego wykazu.

Stosowanie

Formy w suplementach

Suplementy zawierają sok lub jego koncentrat, sproszkowane owoce albo ekstrakt standaryzowany na PAC. Monografia EMA opisuje jedną postać: sok wyciskany ze świeżych owoców o DER 1:0,6–0,9 (EMA). DER (ang. drug-extract ratio) to stosunek masy surowca do masy gotowego preparatu. Przy DER 40:1 kilogram ekstraktu powstaje z 40 kg owoców, przy 4:1 z 4 kg. DER nie mówi, ile PAC jest w porcji.

W analizie 53 suplementów z żurawiną z USA, wykonanej w 4 laboratoriach, tylko 3 produkty dostarczały co najmniej 36 mg rozpuszczalnych PAC dziennie, czyli poziom przyjęty przez autorów za punkt odniesienia. Produkty z deklarowaną zawartością PAC zawierały ich istotnie mniej, niż podawała etykieta (Pandey i wsp. 2026, PubMed).

Ilości w badaniach

W badaniach opisanych wyżej kobiety piły 240 ml napoju z żurawiny dziennie albo przyjmowały 72 mg PAC w 2 kapsułkach. Monografia EMA podaje dla soku z owoców 30 ml raz dziennie albo 50–60 ml 2–4 razy dziennie, zależnie od wskazania. Żurawina nie ma referencyjnej wartości spożycia (RWS), czyli ilości odniesienia z prawa UE, więc etykiety nie podają przy niej procentu RWS.

Co z tego wynika dla Ciebie

Porównując produkty, szukaj na etykiecie ilości PAC w porcji dziennej i nazwy metody, którą ją oznaczono. Przyjmuj porcję podaną na etykiecie.

Bezpieczeństwo

Tolerancja

W przeglądzie Cochrane 2023 liczba osób z dolegliwościami ze strony przewodu pokarmowego nie różniła się istotnie między żurawiną a placebo lub brakiem profilaktyki (10 badań, 2166 osób; RR 1,33; 95% CI 1,00–1,77) (PubMed). Monografia EMA wymienia nudności, biegunkę, niestrawność, pokrzywkę i wysypkę, bez podania częstości (EMA). Osoby uczulone na żurawinę, borówki i inne rośliny z rodzaju Vaccinium powinny jej unikać (LactMed).

Warfaryna: co pokazały badania

Monografia EMA zalicza jednoczesne stosowanie z warfaryną do przeciwwskazań, bo produkty z żurawiny mogą nasilać jej działanie. Przeciwwskazaniem jest też takrolimus, którego stężenie we krwi spadło u pacjenta po przeszczepie nerki pijącego sok z żurawiny (EMA). Badania kontrolowane wypadły różnie. U 7 mężczyzn z migotaniem przedsionków, stale przyjmujących warfarynę, 250 ml soku z żurawiny dziennie przez 7 dni nie zmieniło INR, czyli wskaźnika krzepnięcia krwi (Li i wsp. 2006, PubMed). U 30 pacjentów 240 ml soku dziennie przez 2 tygodnie nie zmieniło stężenia warfaryny, a INR różnił się od placebo tylko w 12. dniu (Ansell i wsp. 2009, PubMed). U 12 zdrowych mężczyzn, którzy przez 2 tygodnie przyjmowali żurawinę, pole pod krzywą INR po jednej dawce 25 mg warfaryny było o 30% większe, choć stężenie leku się nie zmieniło (Mohammed Abdul i wsp. 2008, PubMed). Przegląd Farmakopei Amerykańskiej (USP) z 2021 r. nie wiąże interakcji z piciem 240–480 ml soku dziennie. Według części doniesień do interakcji potrzeba 1–2 l soku albo 3000 mg ekstraktu dziennie, a opisane przypadki dotyczyły głównie osób ciężko chorych lub przyjmujących wiele leków (Madden i wsp. 2021, PubMed).

Szczawiany

Według EMA koncentrat z żurawiny zawiera dużo szczawianów, więc u osób, które miały już kamienie w drogach moczowych, ryzyko ich powstania może być większe (EMA). Przegląd USP opisuje dane na ten temat jako sprzeczne (PubMed).

Ciąża i karmienie piersią

Monografia EMA nie zaleca żurawiny jako produktu leczniczego w ciąży i w okresie karmienia, bo bezpieczeństwa w tych okresach nie ustalono (EMA). W norweskim badaniu kohortowym MoBa 919 z 68 522 kobiet przyjmowało żurawinę w ciąży. Nie stwierdzono u nich większego ryzyka wad wrodzonych, porodu przedwczesnego ani niskiej masy urodzeniowej. Stosowanie w późnej ciąży wiązało się z częstszym krwawieniem z dróg rodnych po 17. tygodniu, ale nie z cięższymi krwawieniami (Heitmann i wsp. 2013, PubMed). Według amerykańskiego NCCIH część badań wskazuje na bezpieczeństwo żurawiny w ciąży i podczas karmienia, ale dla większych ilości dowody nie są rozstrzygające (NCCIH). Stosowanie konkretnego produktu określa etykieta.

Suplement diety nie jest lekiem. Nie przekraczaj porcji do spożycia w ciągu dnia podanej na etykiecie.

Łączenie z innymi składnikami

Żurawina nie ma oświadczeń w unijnym wykazie, ale w preparatach złożonych często występuje z witaminą C, która je ma.

Żurawina i witamina C. Witamina C ma w wykazie UE oświadczenie „Witamina C pomaga w prawidłowym funkcjonowaniu układu odpornościowego”. Wolno je stosować przy co najmniej 12 mg witaminy C w porcji dziennej, czyli 15% RWS (rejestr UE).

Ekstrakty z żurawiny w kapsułkach i w płynie, z deklarowaną zawartością PAC albo DER, są w kategorii Żurawina. O cukrze prostym, który często występuje w tych samych preparatach, piszemy w haśle D-mannoza.

Sok czy ekstrakt standaryzowany

Sok i koncentrat sokuEkstrakt standaryzowany
Opis w monografii EMATak: sok wyciskany ze świeżych owoców, DER 1:0,6–0,9Nie
Co podaje etykietaObjętość soku albo masę koncentratuMasę ekstraktu, DER albo mg PAC
Ilość w badaniach240 ml napoju dziennie (Maki i wsp. 2016)72 mg PAC dziennie w 2 kapsułkach (Juthani-Mehta i wsp. 2016)
Na co patrzeć przy porównaniuObjętość porcji dziennejMg PAC w porcji dziennej i metodę oznaczenia

Pytania

Czym są PAC w żurawinie?

To proantocyjanidyny, czyli łańcuchy z jednostek epikatechiny. W żurawinie są to PAC typu A, w których sąsiednie jednostki łączy dodatkowy mostek tlenowy. W badaniu laboratoryjnym Foo i wsp. (2000) trimery typu A hamowały przyleganie bakterii E. coli z fimbriami typu P.

Dlaczego ilości PAC na etykietach trudno porównać?

Wynik zależy od metody i wzorca. W metodzie DMAC wzorzec z PAC żurawiny daje wynik ok. 2,2 raza wyższy niż wzorzec procyjanidyny A2 (Feliciano i wsp. 2012). Liczba mg PAC bez nazwy metody nie pozwala zestawić dwóch produktów.

Czy żurawina ma oświadczenia zdrowotne dopuszczone w UE?

Nie. Wykaz oświadczeń z rozporządzenia 432/2012 nie zawiera zdań o żurawinie. EFSA w opiniach z 2009, 2013 i 2014 r. nie uznała związku przyczynowo-skutkowego dla produktów z żurawiną i jej PAC.

Co pokazał przegląd Cochrane z 2023 r.?

Przegląd objął 50 badań i 8857 osób. Objawowych zakażeń układu moczowego było mniej w grupach żurawiny u kobiet z nawrotami (RR 0,74), u dzieci i u osób po zabiegach. U kobiet w ciąży, osób starszych w placówkach opieki i osób z zaburzeniami opróżniania pęcherza różnicy nie stwierdzono.

Co wiadomo o żurawinie i warfarynie?

Monografia EMA wymienia warfarynę wśród przeciwwskazań. W badaniach kontrolowanych 240–250 ml soku dziennie nie zmieniało stężenia warfaryny, a INR różnił się najwyżej w pojedynczym pomiarze; u 12 zdrowych mężczyzn żurawina zwiększyła pole pod krzywą INR o 30%. Przegląd USP z 2021 r. wiąże opisane przypadki głównie z bardzo dużymi ilościami i z osobami ciężko chorymi.

Źródła

  1. Cranberries for preventing urinary tract infections Williams G, Stothart CI, Hahn D, Stephens JH, Craig JC, Hodson EM, Cochrane Database of Systematic Reviews, 2023
  2. Consumption of a cranberry juice beverage lowered the number of clinical urinary tract infection episodes in women with a recent history of urinary tract infection Maki KC, Kaspar KL, Khoo C, Derrig LH, Schild AL, Gupta K, American Journal of Clinical Nutrition, 2016
  3. Effect of Cranberry Capsules on Bacteriuria Plus Pyuria Among Older Women in Nursing Homes: A Randomized Clinical Trial Juthani-Mehta M, Van Ness PH, Bianco L, Rink A, Rubeck S, Ginter S i wsp., JAMA, 2016
  4. Dosage effect on uropathogenic Escherichia coli anti-adhesion activity in urine following consumption of cranberry powder standardized for proanthocyanidin content: a multicentric randomized double blind study Howell AB, Botto H, Combescure C, Blanc-Potard AB, Gausa L, Matsumoto T i wsp., BMC Infectious Diseases, 2010
  5. A-Type proanthocyanidin trimers from cranberry that inhibit adherence of uropathogenic P-fimbriated Escherichia coli Foo LY, Lu Y, Howell AB, Vorsa N, Journal of Natural Products, 2000
  6. Influence of Degree-of-Polymerization and Linkage on the Quantification of Proanthocyanidins using 4-Dimethylaminocinnamaldehyde (DMAC) Assay Wang Y, Singh AP, Hurst WJ, Glinski JA, Koo H, Vorsa N, Journal of Agricultural and Food Chemistry, 2016
Pokaż wszystkie źródła (24)
  1. Multi-laboratory validation of a standard method for quantifying proanthocyanidins in cranberry powders Prior RL, Fan E, Ji H, Howell A, Nio C, Payne MJ i wsp., Journal of the Science of Food and Agriculture, 2010
  2. Comparison of isolated cranberry (Vaccinium macrocarpon Ait.) proanthocyanidins to catechin and procyanidins A2 and B2 for use as standards in the 4-(dimethylamino)cinnamaldehyde assay Feliciano RP, Shea MP, Shanmuganayagam D, Krueger CG, Howell AB, Reed JD, Journal of Agricultural and Food Chemistry, 2012
  3. Advantages of a validated UPLC-MS/MS standard addition method for the quantification of A-type dimeric and trimeric proanthocyanidins in cranberry extracts in comparison with well-known quantification methods van Dooren I, Foubert K, Theunis M, Naessens T, Pieters L, Apers S, Journal of Pharmaceutical and Biomedical Analysis, 2018
  4. Analytical Determination of Proanthocyanidin Content and its Association with Label-Declared Proanthocyanidin Amounts and Cranberry Material in Dietary Supplements: A Multilaboratory Study Using the 4-Dimethylamino-Cinnamaldehyde Method Pandey D, Vavilala S, Gusev P, Andrews K, Oh L, Ekong J i wsp., Journal of Nutrition, 2026
  5. Cranberry does not affect prothrombin time in male subjects on warfarin Li Z, Seeram NP, Carpenter CL, Thames G, Minutti C, Bowerman S, Journal of the American Dietetic Association, 2006
  6. The absence of an interaction between warfarin and cranberry juice: a randomized, double-blind trial Ansell J, McDonough M, Zhao Y, Harmatz JS, Greenblatt DJ, Journal of Clinical Pharmacology, 2009
  7. Pharmacodynamic interaction of warfarin with cranberry but not with garlic in healthy subjects Mohammed Abdul MI, Jiang X, Williams KM, Day RO, Roufogalis BD, Liauw WS i wsp., British Journal of Pharmacology, 2008
  8. Safety of Cranberry: Evaluation of Evidence of Kidney Stone Formation and Botanical Drug-Interactions Madden E, McLachlan C, Oketch-Rabah H, Calderón AI, Planta Medica, 2021
  9. Pregnancy outcome after use of cranberry in pregnancy–the Norwegian Mother and Child Cohort Study Heitmann K, Nordeng H, Holst L, BMC Complementary and Alternative Medicine, 2013
  10. EMA: Vaccinii macrocarpi fructus, strona produktu roślinnego z monografią (przyjęta 23.11.2022) EMA
  11. EMA/HMPC: Final European Union herbal monograph on Vaccinium macrocarpon Aiton, fructus, EMA/HMPC/49135/2017 (PDF) EMA
  12. EFSA: Ocean Spray Cranberry Products and urinary tract infection in women, EFSA Journal 2009;7(2):943 EFSA
  13. EFSA: proanthocyanidins in Urell and reduction of bacterial colonisation of the urinary tract, EFSA Journal 2013;11(7):3326 EFSA
  14. EFSA: Pacran and defence against bacterial pathogens in the lower urinary tract, EFSA Journal 2014;12(5):3656 EFSA
  15. NIH NCCIH: Cranberry (aktualizacja 11.2024) NIH NCCIH
  16. LactMed, NIH: Cranberry (aktualizacja 18.04.2022) LactMed (NIH)
  17. Komisja Europejska: unijny rejestr oświadczeń żywieniowych i zdrowotnych Komisja Europejska
  18. Rozporządzenie Komisji (UE) nr 432/2012, wykaz dopuszczonych oświadczeń zdrowotnych EUR-Lex