Żurawina wielkoowocowa w skrócie:
- Co to jest: owoc Vaccinium macrocarpon w postaci soku, proszku albo ekstraktu.
- Związki charakterystyczne: proantocyjanidyny typu A (PAC), oznaczane najczęściej metodą DMAC; wynik tej samej próbki zależy od wzorca nawet 2,2 raza.
- Status w UE: brak oświadczeń zdrowotnych w unijnym wykazie; EFSA nie uznała wniosków o żurawinę, a EMA opisuje sok z owoców jako tradycyjny produkt leczniczy roślinny.
Mechanizm
Roślina i surowiec
Żurawina wielkoowocowa (Vaccinium macrocarpon Aiton) pochodzi z Ameryki Północnej (EFSA, 2009). Europejska Agencja Leków (EMA) opisuje owoc w monografii jako Vaccinii macrocarpi fructus (EMA). Owoce zawierają związki fenolowe, flawonoidy, antocyjany i elagotaniny (LactMed).
Proantocyjanidyny typu A
Ekstrakty standaryzuje się na proantocyjanidyny, w skrócie PAC. To łańcuchy z jednostek epikatechiny, związku z grupy flawan-3-oli. W PAC typu B sąsiednie jednostki łączy jedno wiązanie węgiel–węgiel. W PAC typu A między tymi samymi jednostkami jest dodatkowy mostek tlenowy. Oligomery PAC z żurawiny są typu A, a z kakao typu B (Wang i wsp. 2016, PubMed).
Foo i wsp. wyizolowali z dojrzałych owoców trzy trimery PAC typu A. W probówce hamowały one przyleganie szczepów Escherichia coli z fimbriami typu P do powierzchni z receptorami podobnymi do tych na nabłonku dróg moczowych. Dimer typu A, procyjanidyna A2, działał słabo, a dimer typu B i sama epikatechina nie działały (PubMed). U 32 ochotników z Japonii, Węgier, Hiszpanii i Francji mocz pobrany po proszku z żurawiny hamował przyleganie bakterii w testach laboratoryjnych. Efekt rósł z ilością PAC i przy 72 mg PAC utrzymywał się do 24 godzin (Howell i wsp. 2010, PubMed). EFSA uznała takie testy moczu za dowód działania w probówce, ale nie za dowód, że przekłada się ono na wynik kliniczny (EFSA, 2009).
Jak mierzy się PAC i dlaczego liczby się nie zgadzają
Najczęściej stosuje się metodę DMAC. Odczynnik 4-(dimetyloamino)cynamonaldehyd barwi PAC, a intensywność barwy porównuje się ze wzorcem. Wersję ze wzorcem procyjanidyny A2, w opisach surowców nazywaną BL-DMAC, sprawdzono w 2010 r. w 5 laboratoriach (Prior i wsp. 2010, PubMed). Ta sama próbka zmierzona ze wzorcem z oczyszczonych PAC żurawiny (c-PAC) daje wynik ok. 2,2 raza wyższy niż ze wzorcem A2 (Feliciano i wsp. 2012, PubMed). Ani DMAC, ani metoda butanol-HCl nie odróżniają PAC typu A od typu B, więc nie wykrywają domieszki ekstraktu bogatego w PAC typu B (van Dooren i wsp. 2018, PubMed). Liczba „mg PAC” bez nazwy metody i wzorca nie pozwala porównać dwóch produktów.
Badania
Oświadczenia zdrowotne w UE
W unijnym wykazie dopuszczonych oświadczeń zdrowotnych (rozporządzenie 432/2012) nie ma zdań o żurawinie. EFSA, czyli Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności, trzy razy rozpatrywała takie wnioski. Za każdym razem stwierdziła, że związku przyczynowo-skutkowego nie wykazano: w 2009 r. dla produktów Ocean Spray z ok. 80 mg PAC w porcji (EFSA Journal 2009;7(2):943), w 2013 r. dla PAC w produkcie Urell (EFSA Journal 2013;11(7):3326) i w 2014 r. dla ekstraktu Pacran (EFSA Journal 2014;12(5):3656).
Co mówią badania
Przegląd Cochrane 2023
Przegląd objął badania z randomizacją. W 26 badaniach z 6211 osobami objawowe zakażenia układu moczowego potwierdzone posiewem zdarzały się rzadziej w grupach żurawiny: RR 0,70 (95% CI 0,58–0,84). RR, czyli ryzyko względne, równe 0,70 oznacza o 30% mniej przypadków niż w grupie porównawczej. U kobiet z nawracającymi zakażeniami RR wyniósł 0,74 (8 badań, 1555 osób), u dzieci 0,46 (5 badań, 504 osoby). U kobiet w ciąży (3 badania, 765 osób; RR 1,06) i u osób starszych w placówkach opieki (3 badania, 1489 osób; RR 0,93) różnicy nie było. Skuteczności różnych ilości PAC nie dało się porównać, bo pewność tych danych była bardzo niska (Williams i wsp. 2023, PubMed).
USA, napój z żurawiny, placebo
Kobiety po niedawnym zakażeniu, średnio w wieku 40,9 roku, piły codziennie 240 ml napoju z żurawiny albo napoju placebo. Badacze rozpoznali 39 epizodów klinicznego zakażenia w grupie żurawiny i 67 w grupie placebo (współczynnik częstości 0,61; 95% CI 0,41–0,91). Czas do zakażenia potwierdzonego posiewem nie różnił się między grupami (Maki i wsp. 2016, PubMed).
USA, kapsułki z PAC, domy opieki, placebo
Mieszkanki 21 domów opieki, średnio w wieku 86,4 roku, przyjmowały codziennie 2 kapsułki z łącznie 72 mg PAC albo placebo. Bakteriomocz z ropomoczem, czyli bakterie i krwinki białe w moczu, stwierdzono u 29,1% kobiet w grupie żurawiny i u 29,0% w grupie placebo. Liczba objawowych zakażeń, 10 wobec 12, też nie różniła się istotnie (Juthani-Mehta i wsp. 2016, PubMed).
To streszczenie publikacji naukowych o składniku, nie informacja o działaniu produktów ze sklepu; przy produktach używamy tylko oświadczeń z unijnego wykazu.
Stosowanie
Formy w suplementach
Suplementy zawierają sok lub jego koncentrat, sproszkowane owoce albo ekstrakt standaryzowany na PAC. Monografia EMA opisuje jedną postać: sok wyciskany ze świeżych owoców o DER 1:0,6–0,9 (EMA). DER (ang. drug-extract ratio) to stosunek masy surowca do masy gotowego preparatu. Przy DER 40:1 kilogram ekstraktu powstaje z 40 kg owoców, przy 4:1 z 4 kg. DER nie mówi, ile PAC jest w porcji.
W analizie 53 suplementów z żurawiną z USA, wykonanej w 4 laboratoriach, tylko 3 produkty dostarczały co najmniej 36 mg rozpuszczalnych PAC dziennie, czyli poziom przyjęty przez autorów za punkt odniesienia. Produkty z deklarowaną zawartością PAC zawierały ich istotnie mniej, niż podawała etykieta (Pandey i wsp. 2026, PubMed).
Ilości w badaniach
W badaniach opisanych wyżej kobiety piły 240 ml napoju z żurawiny dziennie albo przyjmowały 72 mg PAC w 2 kapsułkach. Monografia EMA podaje dla soku z owoców 30 ml raz dziennie albo 50–60 ml 2–4 razy dziennie, zależnie od wskazania. Żurawina nie ma referencyjnej wartości spożycia (RWS), czyli ilości odniesienia z prawa UE, więc etykiety nie podają przy niej procentu RWS.
Co z tego wynika dla Ciebie
Porównując produkty, szukaj na etykiecie ilości PAC w porcji dziennej i nazwy metody, którą ją oznaczono. Przyjmuj porcję podaną na etykiecie.
Bezpieczeństwo
Tolerancja
W przeglądzie Cochrane 2023 liczba osób z dolegliwościami ze strony przewodu pokarmowego nie różniła się istotnie między żurawiną a placebo lub brakiem profilaktyki (10 badań, 2166 osób; RR 1,33; 95% CI 1,00–1,77) (PubMed). Monografia EMA wymienia nudności, biegunkę, niestrawność, pokrzywkę i wysypkę, bez podania częstości (EMA). Osoby uczulone na żurawinę, borówki i inne rośliny z rodzaju Vaccinium powinny jej unikać (LactMed).
Warfaryna: co pokazały badania
Monografia EMA zalicza jednoczesne stosowanie z warfaryną do przeciwwskazań, bo produkty z żurawiny mogą nasilać jej działanie. Przeciwwskazaniem jest też takrolimus, którego stężenie we krwi spadło u pacjenta po przeszczepie nerki pijącego sok z żurawiny (EMA). Badania kontrolowane wypadły różnie. U 7 mężczyzn z migotaniem przedsionków, stale przyjmujących warfarynę, 250 ml soku z żurawiny dziennie przez 7 dni nie zmieniło INR, czyli wskaźnika krzepnięcia krwi (Li i wsp. 2006, PubMed). U 30 pacjentów 240 ml soku dziennie przez 2 tygodnie nie zmieniło stężenia warfaryny, a INR różnił się od placebo tylko w 12. dniu (Ansell i wsp. 2009, PubMed). U 12 zdrowych mężczyzn, którzy przez 2 tygodnie przyjmowali żurawinę, pole pod krzywą INR po jednej dawce 25 mg warfaryny było o 30% większe, choć stężenie leku się nie zmieniło (Mohammed Abdul i wsp. 2008, PubMed). Przegląd Farmakopei Amerykańskiej (USP) z 2021 r. nie wiąże interakcji z piciem 240–480 ml soku dziennie. Według części doniesień do interakcji potrzeba 1–2 l soku albo 3000 mg ekstraktu dziennie, a opisane przypadki dotyczyły głównie osób ciężko chorych lub przyjmujących wiele leków (Madden i wsp. 2021, PubMed).
Szczawiany
Według EMA koncentrat z żurawiny zawiera dużo szczawianów, więc u osób, które miały już kamienie w drogach moczowych, ryzyko ich powstania może być większe (EMA). Przegląd USP opisuje dane na ten temat jako sprzeczne (PubMed).
Ciąża i karmienie piersią
Monografia EMA nie zaleca żurawiny jako produktu leczniczego w ciąży i w okresie karmienia, bo bezpieczeństwa w tych okresach nie ustalono (EMA). W norweskim badaniu kohortowym MoBa 919 z 68 522 kobiet przyjmowało żurawinę w ciąży. Nie stwierdzono u nich większego ryzyka wad wrodzonych, porodu przedwczesnego ani niskiej masy urodzeniowej. Stosowanie w późnej ciąży wiązało się z częstszym krwawieniem z dróg rodnych po 17. tygodniu, ale nie z cięższymi krwawieniami (Heitmann i wsp. 2013, PubMed). Według amerykańskiego NCCIH część badań wskazuje na bezpieczeństwo żurawiny w ciąży i podczas karmienia, ale dla większych ilości dowody nie są rozstrzygające (NCCIH). Stosowanie konkretnego produktu określa etykieta.
Suplement diety nie jest lekiem. Nie przekraczaj porcji do spożycia w ciągu dnia podanej na etykiecie.
Łączenie z innymi składnikami
Żurawina nie ma oświadczeń w unijnym wykazie, ale w preparatach złożonych często występuje z witaminą C, która je ma.
Żurawina i witamina C. Witamina C ma w wykazie UE oświadczenie „Witamina C pomaga w prawidłowym funkcjonowaniu układu odpornościowego”. Wolno je stosować przy co najmniej 12 mg witaminy C w porcji dziennej, czyli 15% RWS (rejestr UE).
Ekstrakty z żurawiny w kapsułkach i w płynie, z deklarowaną zawartością PAC albo DER, są w kategorii Żurawina. O cukrze prostym, który często występuje w tych samych preparatach, piszemy w haśle D-mannoza.
Sok czy ekstrakt standaryzowany
| Sok i koncentrat soku | Ekstrakt standaryzowany | |
|---|---|---|
| Opis w monografii EMA | Tak: sok wyciskany ze świeżych owoców, DER 1:0,6–0,9 | Nie |
| Co podaje etykieta | Objętość soku albo masę koncentratu | Masę ekstraktu, DER albo mg PAC |
| Ilość w badaniach | 240 ml napoju dziennie (Maki i wsp. 2016) | 72 mg PAC dziennie w 2 kapsułkach (Juthani-Mehta i wsp. 2016) |
| Na co patrzeć przy porównaniu | Objętość porcji dziennej | Mg PAC w porcji dziennej i metodę oznaczenia |
Pytania
Czym są PAC w żurawinie?
To proantocyjanidyny, czyli łańcuchy z jednostek epikatechiny. W żurawinie są to PAC typu A, w których sąsiednie jednostki łączy dodatkowy mostek tlenowy. W badaniu laboratoryjnym Foo i wsp. (2000) trimery typu A hamowały przyleganie bakterii E. coli z fimbriami typu P.
Dlaczego ilości PAC na etykietach trudno porównać?
Wynik zależy od metody i wzorca. W metodzie DMAC wzorzec z PAC żurawiny daje wynik ok. 2,2 raza wyższy niż wzorzec procyjanidyny A2 (Feliciano i wsp. 2012). Liczba mg PAC bez nazwy metody nie pozwala zestawić dwóch produktów.
Czy żurawina ma oświadczenia zdrowotne dopuszczone w UE?
Nie. Wykaz oświadczeń z rozporządzenia 432/2012 nie zawiera zdań o żurawinie. EFSA w opiniach z 2009, 2013 i 2014 r. nie uznała związku przyczynowo-skutkowego dla produktów z żurawiną i jej PAC.
Co pokazał przegląd Cochrane z 2023 r.?
Przegląd objął 50 badań i 8857 osób. Objawowych zakażeń układu moczowego było mniej w grupach żurawiny u kobiet z nawrotami (RR 0,74), u dzieci i u osób po zabiegach. U kobiet w ciąży, osób starszych w placówkach opieki i osób z zaburzeniami opróżniania pęcherza różnicy nie stwierdzono.
Co wiadomo o żurawinie i warfarynie?
Monografia EMA wymienia warfarynę wśród przeciwwskazań. W badaniach kontrolowanych 240–250 ml soku dziennie nie zmieniało stężenia warfaryny, a INR różnił się najwyżej w pojedynczym pomiarze; u 12 zdrowych mężczyzn żurawina zwiększyła pole pod krzywą INR o 30%. Przegląd USP z 2021 r. wiąże opisane przypadki głównie z bardzo dużymi ilościami i z osobami ciężko chorymi.
Źródła
- Cranberries for preventing urinary tract infections Williams G, Stothart CI, Hahn D, Stephens JH, Craig JC, Hodson EM, Cochrane Database of Systematic Reviews, 2023
- Consumption of a cranberry juice beverage lowered the number of clinical urinary tract infection episodes in women with a recent history of urinary tract infection Maki KC, Kaspar KL, Khoo C, Derrig LH, Schild AL, Gupta K, American Journal of Clinical Nutrition, 2016
- Effect of Cranberry Capsules on Bacteriuria Plus Pyuria Among Older Women in Nursing Homes: A Randomized Clinical Trial Juthani-Mehta M, Van Ness PH, Bianco L, Rink A, Rubeck S, Ginter S i wsp., JAMA, 2016
- Dosage effect on uropathogenic Escherichia coli anti-adhesion activity in urine following consumption of cranberry powder standardized for proanthocyanidin content: a multicentric randomized double blind study Howell AB, Botto H, Combescure C, Blanc-Potard AB, Gausa L, Matsumoto T i wsp., BMC Infectious Diseases, 2010
- A-Type proanthocyanidin trimers from cranberry that inhibit adherence of uropathogenic P-fimbriated Escherichia coli Foo LY, Lu Y, Howell AB, Vorsa N, Journal of Natural Products, 2000
- Influence of Degree-of-Polymerization and Linkage on the Quantification of Proanthocyanidins using 4-Dimethylaminocinnamaldehyde (DMAC) Assay Wang Y, Singh AP, Hurst WJ, Glinski JA, Koo H, Vorsa N, Journal of Agricultural and Food Chemistry, 2016
Pokaż wszystkie źródła (24)
- Multi-laboratory validation of a standard method for quantifying proanthocyanidins in cranberry powders Prior RL, Fan E, Ji H, Howell A, Nio C, Payne MJ i wsp., Journal of the Science of Food and Agriculture, 2010
- Comparison of isolated cranberry (Vaccinium macrocarpon Ait.) proanthocyanidins to catechin and procyanidins A2 and B2 for use as standards in the 4-(dimethylamino)cinnamaldehyde assay Feliciano RP, Shea MP, Shanmuganayagam D, Krueger CG, Howell AB, Reed JD, Journal of Agricultural and Food Chemistry, 2012
- Advantages of a validated UPLC-MS/MS standard addition method for the quantification of A-type dimeric and trimeric proanthocyanidins in cranberry extracts in comparison with well-known quantification methods van Dooren I, Foubert K, Theunis M, Naessens T, Pieters L, Apers S, Journal of Pharmaceutical and Biomedical Analysis, 2018
- Analytical Determination of Proanthocyanidin Content and its Association with Label-Declared Proanthocyanidin Amounts and Cranberry Material in Dietary Supplements: A Multilaboratory Study Using the 4-Dimethylamino-Cinnamaldehyde Method Pandey D, Vavilala S, Gusev P, Andrews K, Oh L, Ekong J i wsp., Journal of Nutrition, 2026
- Cranberry does not affect prothrombin time in male subjects on warfarin Li Z, Seeram NP, Carpenter CL, Thames G, Minutti C, Bowerman S, Journal of the American Dietetic Association, 2006
- The absence of an interaction between warfarin and cranberry juice: a randomized, double-blind trial Ansell J, McDonough M, Zhao Y, Harmatz JS, Greenblatt DJ, Journal of Clinical Pharmacology, 2009
- Pharmacodynamic interaction of warfarin with cranberry but not with garlic in healthy subjects Mohammed Abdul MI, Jiang X, Williams KM, Day RO, Roufogalis BD, Liauw WS i wsp., British Journal of Pharmacology, 2008
- Safety of Cranberry: Evaluation of Evidence of Kidney Stone Formation and Botanical Drug-Interactions Madden E, McLachlan C, Oketch-Rabah H, Calderón AI, Planta Medica, 2021
- Pregnancy outcome after use of cranberry in pregnancy–the Norwegian Mother and Child Cohort Study Heitmann K, Nordeng H, Holst L, BMC Complementary and Alternative Medicine, 2013
- EMA: Vaccinii macrocarpi fructus, strona produktu roślinnego z monografią (przyjęta 23.11.2022) EMA
- EMA/HMPC: Final European Union herbal monograph on Vaccinium macrocarpon Aiton, fructus, EMA/HMPC/49135/2017 (PDF) EMA
- EFSA: Ocean Spray Cranberry Products and urinary tract infection in women, EFSA Journal 2009;7(2):943 EFSA
- EFSA: proanthocyanidins in Urell and reduction of bacterial colonisation of the urinary tract, EFSA Journal 2013;11(7):3326 EFSA
- EFSA: Pacran and defence against bacterial pathogens in the lower urinary tract, EFSA Journal 2014;12(5):3656 EFSA
- NIH NCCIH: Cranberry (aktualizacja 11.2024) NIH NCCIH
- LactMed, NIH: Cranberry (aktualizacja 18.04.2022) LactMed (NIH)
- Komisja Europejska: unijny rejestr oświadczeń żywieniowych i zdrowotnych Komisja Europejska
- Rozporządzenie Komisji (UE) nr 432/2012, wykaz dopuszczonych oświadczeń zdrowotnych EUR-Lex