Wapń to minerał, którego około 99 % zapasu w organizmie znajduje się w kościach i zębach. W diecie pochodzi głównie z nabiału i twardej wody, a w suplementach występuje jako węglan, cytrynian, askorbinian albo minerały z czerwonych alg morskich. Zalecane przez EFSA spożycie dla dorosłych od 25. roku życia wynosi 950 mg wapnia dziennie z całej diety.
Mechanizm
Co to jest i jak działa w organizmie
Wapń to pierwiastek z grupy metali ziem alkalicznych. W organizmie występuje jako jon Ca²⁺ i jako składnik minerału kości. Według EFSA około 99 % wapnia w ciele znajduje się w kościach i zębach. Pozostały 1 % krąży we krwi i znajduje się w mięśniach oraz innych tkankach.
Stężenie wapnia we krwi organizm utrzymuje w wąskim przedziale. Gdy spada, przytarczyce wydzielają parathormon. Parathormon uwalnia wapń z kości, zmniejsza jego utratę z moczem i pobudza nerki do wytwarzania kalcytriolu, czyli aktywnej postaci witaminy D. Kalcytriol zwiększa wchłanianie wapnia w jelicie. Gdy stężenie rośnie, tarczyca wydziela kalcytoninę, która działa w przeciwną stronę. Kość jest więc magazynem: organizm pobiera z niej wapń na bieżące potrzeby i odkłada go z powrotem.
Wchłanianie zależy od wielkości porcji. U 37 zdrowych dorosłych z porcji 300 mg wchłonęło się średnio 36,0 % wapnia, a z porcji 1 000 mg 28,4 % (Heaney 1999). Wapń stale też tracimy z moczem, kałem i potem. EFSA szacuje same straty przez skórę na 40 mg dziennie. Z badań bilansowych wylicza, że u dorosłych od 25. roku życia spożycie równoważy wydalanie przy 715 mg dziennie.
Osoby w wieku 18–24 lat wciąż odkładają wapń w kościach, dlatego EFSA zaleca im 1 000 mg dziennie, a starszym dorosłym 950 mg. W ciąży i podczas karmienia metabolizm wapnia sam się dostosowuje, więc zalecenie jest takie samo jak dla innych kobiet w tym wieku. Według EFSA najważniejszym źródłem wapnia w diecie jest zwykle nabiał, a znaczący udział ma twarda woda.
Badania
Co mówią badania
Unijny wykaz oświadczeń zdrowotnych dopuszcza dla wapnia siedem zdań. Wolno ich użyć, gdy porcja produktu dostarcza co najmniej 15 % RWS, czyli 120 mg wapnia:
- Wapń jest potrzebny do utrzymania zdrowych kości i zdrowych zębów.
- Wapń pomaga w prawidłowym funkcjonowaniu mięśni.
- Wapń pomaga w prawidłowym przekaźnictwie nerwowym.
- Wapń przyczynia się do prawidłowego krzepnięcia krwi.
- Wapń pomaga w prawidłowym funkcjonowaniu enzymów trawiennych.
- Wapń bierze udział w procesie podziału i specjalizacji komórek.
- Wapń przyczynia się do utrzymania prawidłowego metabolizmu energetycznego.
W OVEA próg 120 mg spełnia cytrynian wapnia Now Foods (600 mg w porcji). Kapsułka Now Foods UC-II z 80 mg wapnia go nie osiąga.
Gęstość kości
Zespół z Auckland zebrał randomizowane badania u osób po 50. roku życia. W 51 badaniach z suplementami (12 257 uczestników) gęstość mineralna kości wzrosła o 0,7–1,8 % w pięciu miejscach szkieletu. Przyrost po ponad 2,5 roku był podobny do przyrostu po roku. Dawki od 1 000 mg i poniżej 1 000 mg dawały podobny wynik. Autorzy ocenili tak małą zmianę jako niewystarczającą do klinicznie istotnego spadku liczby złamań (Tai 2015).
Badanie WHI
Kobiety po menopauzie w wieku 50–79 lat dostawały codziennie 1 000 mg wapnia w postaci węglanu z 400 IU witaminy D3 albo placebo. Obserwacja trwała średnio 7 lat. Gęstość kości w biodrze była w grupie z wapniem i witaminą D o 1,06 % wyższa niż w grupie placebo. Współczynnik ryzyka (HR) złamania biodra wyniósł 0,88 (95 % CI 0,72–1,08), co nie jest różnicą istotną statystycznie. U kobiet, które regularnie przyjmowały preparat, HR wyniósł 0,71 (95 % CI 0,52–0,97). Ryzyko kamieni nerkowych było wyższe: HR 1,17 (95 % CI 1,02–1,34) (Jackson 2006).
Objawy przedmiesiączkowe
W wieloośrodkowym badaniu w USA wzięły udział kobiety w wieku 18–45 lat z umiarkowanymi lub nasilonymi objawami zespołu napięcia przedmiesiączkowego. Przez 3 cykle przyjmowały 1 200 mg wapnia dziennie w postaci węglanu albo placebo. Objawy oceniano codziennie w skali 17 pozycji. Do analizy weszło 466 kobiet. W trzecim cyklu łączny wynik spadł względem wartości wyjściowej o 48 % w grupie z wapniem i o 30 % w grupie placebo (Thys-Jacobs 1998).
Wchłanianie z dwóch soli
Zdrowi dorośli przyjmowali węglan i cytrynian wapnia z lekkim śniadaniem, w porcjach 300 mg i 1 000 mg. Przy 1 000 mg węglan wchłonął się o 3,3 punktu procentowego lepiej, przy 300 mg różnica była nieistotna. Autorzy uznali, że z jedzeniem obie sole wchłaniają się tak samo (Heaney 1999).
To streszczenie publikacji naukowych o składniku, nie informacja o działaniu produktów ze sklepu; przy produktach używamy tylko oświadczeń z unijnego wykazu.
Stosowanie
Formy w suplementach
Węglan wapnia zawiera 40 % wapnia, co wynika ze wzoru CaCO₃: masa molowa wynosi 100 g/mol, z czego 40 g to wapń. Tę formę podawano w badaniu WHI i w badaniu na 497 kobietach z 1998 roku.
Cytrynian wapnia ma mniej wapnia w masie. W proszku Now Foods 3 g dostarcza 600 mg wapnia, więc wapń stanowi około 20 % masy (etykieta).
Minerały z czerwonych alg morskich (Aquamin F) są w kapsułce Now Foods UC-II: 250 mg surowca dostarcza 80 mg wapnia (etykieta).
L-askorbinian wapnia to sól witaminy C z wapniem, znana jako Ester-C. Etykieta Solgar Ester-C Plus podaje 500 mg witaminy C w tej formie i nie podaje osobno ilości wapnia. Więcej o tej witaminie w haśle Witamina C.
Dawki w badaniach i na etykietach
- Zalecenie EFSA: 950 mg dziennie z całej diety od 25. roku życia i 1 000 mg w wieku 18–24 lat; te same wartości w ciąży i podczas karmienia.
- Badania: 1 000 mg dziennie przez średnio 7 lat (WHI), 1 200 mg dziennie przez 3 cykle (Thys-Jacobs 1998). W metaanalizie 51 badań z suplementami dawki od 1 000 mg i niższe dawały podobny przyrost gęstości kości (Tai 2015).
- RWS wapnia, od którego liczy się procent na etykiecie, wynosi 800 mg (rozporządzenie (UE) nr 1169/2011, załącznik XIII).
Porcje z etykiet produktów w OVEA:
- Now Foods Cytrynian wapnia w proszku: 600 mg wapnia (75 % RWS) w 1,5 płaskiej łyżeczki (3 g) dziennie, z posiłkiem, po wymieszaniu z sokiem.
- Now Foods UC-II Kolagen typu II: 80 mg wapnia z Aquamin (10 % RWS) w 1 kapsułce dziennie, przed snem, na pusty żołądek.
- Solgar Ester-C Plus: 500 mg witaminy C jako L-askorbinian wapnia (625 % RWS witaminy C) w 1 kapsułce dziennie, najlepiej w trakcie posiłku.
Pora i z czym
Z mniejszej porcji wchłania się większy odsetek wapnia (Heaney 1999). Większą dzienną ilość możesz więc rozłożyć na dwie porcje.
Węglan przyjmuj z posiłkiem. Z lekkim śniadaniem wchłaniał się tak samo jak cytrynian (Heaney 1999). U osób, których żołądek nie wydziela kwasu solnego, na czczo wchłonęło się tylko 4,2 % wapnia z węglanu (Recker 1985). Cytrynian w metaanalizie 15 badań wchłaniał się lepiej od węglanu i na czczo, i z posiłkiem (Sakhaee 1999).
Wapń bierz w innej porze dnia niż żelazo, lewotyroksynę i cyprofloksacynę. Liczby są w sekcji o bezpieczeństwie.
Bezpieczeństwo
Górny limit
EFSA ustaliła tolerowany górny poziom spożycia wapnia na 2 500 mg dziennie z diety i suplementów łącznie. Limit dotyczy dorosłych, także kobiet w ciąży i karmiących. Opiera się na długich badaniach interwencyjnych, w których 2 500 mg dziennie nie dawało działań niepożądanych. Porcja 600 mg z proszku Now Foods to 24 % tego limitu.
Interakcje
- Lewotyroksyna. 20 osób przyjmujących lewotyroksynę na stałe dostawało przez 3 miesiące 1 200 mg wapnia w postaci węglanu razem z lekiem. Średnie TSH wzrosło z 1,6 do 2,7 mIU/l, u 20 % osób powyżej normy. Po odstawieniu wapnia spadło do 1,4 mIU/l. W probówce tyroksyna wiązała się z węglanem wapnia w kwaśnym środowisku (Singh 2000).
- Cyprofloksacyna. Dwunastu zdrowych ochotników przyjęło cztery tabletki po 850 mg węglanu wapnia 5 minut przed 750 mg antybiotyku. Biodostępność cyprofloksacyny spadła do około 60 % wartości wyjściowej (Frost 1992).
- Żelazo. W badaniu na 126 osobach 300–600 mg wapnia zmniejszało wchłanianie żelaza niehemowego o 50–60 %. Już 165 mg wapnia z mleka, sera albo chlorku wapnia dawało podobny spadek i zmniejszało też wchłanianie żelaza hemowego (Hallberg 1991).
Ciąża, karmienie i ostrzeżenia z etykiet
Wszystkie trzy produkty z wapniem w OVEA mają na etykiecie zdania „Produkt nie jest przeznaczony dla kobiet w ciąży i karmiących piersią” i „Tylko dla dorosłych”. Etykieta Solgar Ester-C Plus wyklucza też osoby ze skłonnością do tworzenia kamieni nerkowych. W badaniu WHI ryzyko kamieni nerkowych w grupie z wapniem i witaminą D było wyższe niż w grupie placebo (HR 1,17). EFSA w ocenie z 2012 roku uznała, że nie wykazano związku między długotrwałym spożyciem wapnia z diety i suplementów a tym ryzykiem.
Suplement diety nie jest lekiem.
Łączenie z innymi składnikami
Witamina D3. Wykaz UE dopuszcza zdanie: „Witamina D pomaga w prawidłowym wchłanianiu i wykorzystywaniu wapnia i fosforu”. Warunkiem jest co najmniej 15 % RWS witaminy D w porcji. W badaniu WHI kobiety dostawały 1 000 mg wapnia razem z 400 IU witaminy D3 dziennie (Jackson 2006).
Magnez. Ma w wykazie UE zdanie o kościach, tak jak wapń: „Magnez pomaga w utrzymaniu zdrowych kości i zdrowych zębów”. Każde z tych zdań wolno podać, gdy porcja dostarcza co najmniej 15 % RWS danego minerału.
Żelazo: osobno. Wapń zmniejszał wchłanianie żelaza w badaniu na 126 osobach (Hallberg 1991). Kto przyjmuje oba, bierze je w różnych posiłkach.
Cytrynian czy węglan wapnia
| Cytrynian wapnia | Węglan wapnia | |
|---|---|---|
| Wapń w masie soli | ok. 20 % (3 g proszku Now Foods = 600 mg wapnia, etykieta) | 40 % (wzór CaCO₃) |
| Metaanaliza 15 badań, 184 osoby | wchłanianie wyższe o 27,2 % na czczo i o 21,6 % z posiłkiem (Sakhaee 1999) | punkt odniesienia |
| Z lekkim śniadaniem, 37 osób | przy 300 mg różnica nieistotna | przy 1 000 mg o 3,3 punktu procentowego więcej (Heaney 1999) |
| Na czczo, żołądek bez kwasu solnego, 11 osób | 45,2 % wchłoniętego wapnia | 4,2 %; ze śniadaniem wynik prawidłowy (Recker 1985) |
| Jak przyjmować według badań | na czczo albo z posiłkiem | z posiłkiem |
Pytania
Ile wapnia dziennie potrzebuje dorosła kobieta?
Według EFSA 950 mg dziennie od 25. roku życia i 1 000 mg w wieku 18–24 lat, bo wtedy kości jeszcze gromadzą wapń. Te same wartości obowiązują w ciąży i podczas karmienia. To ilość z całej diety, nie tylko z suplementu. Procent RWS na etykietach liczy się od 800 mg.
Cytrynian czy węglan wapnia: czym się różnią?
Węglan ma 40 % wapnia w masie, cytrynian około 20 %, więc porcja cytrynianu jest większa. W metaanalizie 15 badań wapń z cytrynianu wchłaniał się o 21,6 % lepiej z posiłkiem i o 27,2 % lepiej na czczo (Sakhaee 1999). W badaniu na 37 osobach z lekkim śniadaniem obie sole wchłaniały się tak samo (Heaney 1999).
Wapń brać na czczo czy z jedzeniem?
Węglan z posiłkiem. U osób, których żołądek nie wydziela kwasu, na czczo wchłonęło się 4,2 % wapnia z węglanu, a ze śniadaniem wynik był prawidłowy (Recker 1985). Cytrynian wchłaniał się lepiej od węglanu i na czczo, i z posiłkiem (Sakhaee 1999). Now Foods zaleca swój cytrynian z posiłkiem, wymieszany z sokiem.
Czy można brać wapń razem z żelazem?
Lepiej osobno. W badaniu na 126 osobach 300–600 mg wapnia zmniejszało wchłanianie żelaza o 50–60 % (Hallberg 1991). Już 165 mg wapnia z mleka lub sera dawało podobny spadek. Żelazo i wapń przyjmuj w różnych posiłkach.
Ile wapnia to za dużo?
EFSA ustaliła górny limit 2 500 mg dziennie z diety i suplementów łącznie, także dla kobiet w ciąży i karmiących. Dzienna porcja cytrynianu Now Foods (600 mg wapnia) wynosi 24 % tego limitu. Etykiety wszystkich trzech produktów z wapniem w OVEA przeznaczają je tylko dla dorosłych i wykluczają kobiety w ciąży i karmiące.
Ile wapnia jest w produktach OVEA?
Cytrynian wapnia Now Foods: 600 mg (75 % RWS) w 3 g proszku. Now Foods UC-II: 80 mg (10 % RWS) z minerałów alg morskich Aquamin F w kapsułce. Solgar Ester-C Plus zawiera witaminę C w postaci L-askorbinianu wapnia; etykieta podaje 500 mg witaminy C, bez osobnej ilości wapnia.
Źródła
- Calcium intake and bone mineral density: systematic review and meta-analysis Tai V, Leung W, Grey A, Reid IR, Bolland MJ, BMJ, 2015
- Calcium plus vitamin D supplementation and the risk of fractures Jackson RD, LaCroix AZ, Gass M et al.; Women's Health Initiative Investigators, The New England Journal of Medicine, 2006
- Calcium carbonate and the premenstrual syndrome: effects on premenstrual and menstrual symptoms Thys-Jacobs S, Starkey P, Bernstein D, Tian J, American Journal of Obstetrics and Gynecology, 1998
- Absorption of calcium as the carbonate and citrate salts, with some observations on method Heaney RP, Dowell MS, Barger-Lux MJ, Osteoporosis International, 1999
- Meta-analysis of calcium bioavailability: a comparison of calcium citrate with calcium carbonate Sakhaee K, Bhuket T, Adams-Huet B, Rao DS, American Journal of Therapeutics, 1999
- Calcium absorption and achlorhydria Recker RR, The New England Journal of Medicine, 1985
Pokaż wszystkie źródła (12)
- Effect of calcium carbonate on the absorption of levothyroxine Singh N, Singh PN, Hershman JM, JAMA, 2000
- Effects of aluminum hydroxide and calcium carbonate antacids on the bioavailability of ciprofloxacin Frost RW, Lasseter KC, Noe AJ, Shamblen EC, Lettieri JT, Antimicrobial Agents and Chemotherapy, 1992
- Calcium: effect of different amounts on nonheme- and heme-iron absorption in humans Hallberg L, Brune M, Erlandsson M, Sandberg AS, Rossander-Hultén L, The American Journal of Clinical Nutrition, 1991
- EFSA: Scientific Opinion on Dietary Reference Values for calcium EFSA Journal 2015;13(5):4101
- EFSA: Scientific Opinion on the Tolerable Upper Intake Level of calcium EFSA Journal 2012;10(7):2814
- Unijny rejestr oświadczeń żywieniowych i zdrowotnych (EU Register of nutrition and health claims) Komisja Europejska


