Niepokalanek (Vitex agnus-castus): co to za zioło i jak je stosować

Niepokalanek mnisi, po łacinie Vitex agnus-castus, to jedna z nazw, która często wraca, kiedy kobiety czytają o ziołach. Krąży wokół niego sporo informacji i wiele z nich jest niejasnych albo przesadzonych. My w OVEA wolimy podejść do tego spokojnie i uczciwie: pokazać, czym jest ta roślina, jak wygląda surowiec w suplementach, co naprawdę oznacza standaryzacja na agnuzydy i na co warto uważać. Bez obietnic i bez marketingowej ściemy.

Niepokalanek to składnik, a nie cudowny lek, i tak też o nim piszemy. W tym artykule wyjaśniamy, czym jest to zioło, jak czytać informacje o standaryzowanym ekstrakcie na etykiecie oraz jakie są ważne ostrzeżenia, bo niepokalanek nie jest dla każdej. Witaminy i minerały, które bywają obok niego w składzie, opisujemy osobno, ponieważ to one mają konkretne, autoryzowane funkcje odżywcze.

Od razu zaznaczmy jedno: ten tekst ma charakter informacyjny. Suplement diety nie jest lekiem i nie zastępuje zróżnicowanej diety ani leczenia. Jeśli zmagasz się z dolegliwościami, najpierw porozmawiaj z lekarzem.

Niepokalanek mnisi (Vitex agnus-castus): co to za zioło

Niepokalanek pospolity, nazywany też niepokalankiem mnisim, to krzew rosnący naturalnie w basenie Morza Śródziemnego. W ziołolecznictwie wykorzystuje się jego drobne, ciemne owoce, z których wytwarza się ekstrakty. W sklepach znajdziesz go pod wieloma nazwami: niepokalanek, niepokalanek mnisi, Vitex agnus-castus, a po angielsku chasteberry. To wszystko ten sam składnik.

Substancje opisywane jako charakterystyczne dla owoców to między innymi agnuzydy oraz związki z grupy flawonoidów i diterpenów. Dlatego w lepszych jakościowo suplementach nie znajdziesz po prostu sproszkowanego ziela, lecz ekstrakt standaryzowany, czyli z określoną, powtarzalną zawartością markerów. To rozróżnienie przyda Ci się przy czytaniu etykiet, do czego wracamy niżej.

Niepokalanek jest składnikiem roślinnym (botanikiem). To istotne dla zrozumienia całej reszty tekstu: zgodnie z przepisami ziołom takim jak niepokalanek nie wolno przypisywać konkretnych funkcji zdrowotnych, niezależnie od tego, co pojawia się w literaturze naukowej. Dlatego w tym artykule traktujemy niepokalanek wyłącznie jako element składu suplementów, bez przypisywania mu działania. Konkretne, autoryzowane funkcje odżywcze mają natomiast witaminy i minerały, którym poświęcamy osobną sekcję.

Standaryzacja na agnuzydy: jak czytać etykietę

To pytanie wraca najczęściej, więc poświęcamy mu osobne miejsce. Owoce niepokalanka z różnych zbiorów potrafią różnić się zawartością związków. Dlatego producenci standaryzują ekstrakt, najczęściej na zawartość agnuzydów lub innych markerów, żeby każda kapsułka miała powtarzalny, kontrolowany skład. Formułę ze standaryzowanym ekstraktem z owoców niepokalanka opisujemy w ten sam sposób (nazwa ekstraktu, część rośliny i standaryzacja) w kategorii standaryzowany niepokalanek (Vitex) w sklepie OVEA Health.

Kiedy widzisz na etykiecie informację o standaryzacji, to znak, że masz surowiec opisany ilościowo, a nie przypadkową porcję sproszkowanego ziela. Przy wyborze warto patrzeć na tę informację, a nie tylko na liczbę miligramów suszonych owoców na opakowaniu, bo to dwie różne rzeczy. Ekstrakt standaryzowany i sproszkowane ziele nie są tym samym, mimo że na froncie opakowania liczba miligramów może wyglądać podobnie.

Praktyczny wniosek jest prosty: czytaj skład w całości. Sprawdź, czy producent podaje rodzaj ekstraktu, marker standaryzacji oraz wielkość porcji, i zawsze stosuj się do dawkowania zapisanego na konkretnym produkcie. Nie ma jednej uniwersalnej dawki dobrej dla każdej, liczy się to, co podaje producent dla danej formy ekstraktu. Nie przekraczaj zalecanej porcji do spożycia w ciągu dnia.

Pora dnia i regularność

Suplementy z niepokalankiem zwykle przyjmuje się raz dziennie, często rano. Jeśli sięgasz po taki produkt, najważniejsza jest regularność, czyli stosowanie codziennie o podobnej porze. Szczegółowe zalecenia (pora, ilość, czas stosowania) zawsze znajdziesz na opakowaniu wybranego produktu i to one są wiążące.

Niepokalanek a kobiecy cykl: dlaczego pojawia się przy temacie PMS

Wiele kobiet trafia do niepokalanka, wpisując w wyszukiwarkę hasła związane z napięciem przedmiesiączkowym (PMS), regulacją cyklu czy prolaktyną. Warto więc oddzielić dwie sprawy, które łatwo się zlewają.

Pierwsza to wiedza o samym stanie. Zespół napięcia przedmiesiączkowego to zestaw objawów, od drażliwości i napięcia po tkliwość piersi i dyskomfort w drugiej fazie cyklu, który u części kobiet wraca regularnie co miesiąc. To realny temat zdrowotny i jeśli objawy mocno utrudniają codzienne funkcjonowanie, najlepszą drogą jest rozmowa z lekarzem lub ginekologiem. Jeśli chcesz najpierw lepiej zrozumieć same objawy, przeczytaj nasz przewodnik o tym, jak rozpoznać objawy PMS.

Druga sprawa to sam niepokalanek jako składnik. Tu prosimy o ostrożność i mówimy to wprost: nie przypisujemy niepokalankowi wpływu na PMS, na prolaktynę, na regulację cyklu ani na jakiekolwiek zaburzenie hormonalne. Niepokalanek nie jest środkiem przywracającym miesiączkę ani lekiem na zaburzenia hormonalne i nie należy go tak traktować. Jeśli Twoje miesiączki są nieregularne, zanikają lub masz podejrzenie podwyższonej prolaktyny, najpierw zrób badania i skonsultuj się z lekarzem. Suplement diety nie jest narzędziem diagnostyki ani leczenia. Więcej o samym składniku, jego profilu i źródłach znajdziesz w naszym wpisie w Leksykonie OVEA o niepokalanku.

PMDD to poważny stan kliniczny, sprawa dla specjalisty

Cięższą, kliniczną odmianą napięcia przedmiesiączkowego jest przedmiesiączkowe zaburzenie dysforyczne (PMDD). To rozpoznanie medyczne, w którym objawy emocjonalne i fizyczne są na tyle silne, że poważnie zakłócają życie. PMDD wymaga opieki specjalisty i nie jest czymś, co rozwiązuje się suplementem diety.

W leczeniu PMDD stosuje się między innymi leki z grupy przeciwdepresyjnych, takie jak fluoksetyna [2]. Podajemy tę informację wyłącznie edukacyjnie, dla pełnego obrazu: to lek na receptę, prowadzony pod kontrolą lekarza, a nie suplement, i nie ma go w ofercie OVEA. Niepokalanek nie jest zamiennikiem żadnego leku i nie zestawiamy go z lekami. Jeśli podejrzewasz u siebie PMDD, porozmawiaj z lekarzem.

Ile niepokalanka używa się w badaniach i w monografii EMA

To pytanie wraca najczęściej, a odpowiedź na nie nie jest oświadczeniem zdrowotnym, tylko informacją o tym, jakie ilości surowca pojawiają się w dokumentach regulacyjnych i w piśmiennictwie. Nie jest to zalecenie ani sugestia, że niepokalanek cokolwiek u Ciebie zmieni.

Monografia Europejskiej Agencji Leków. Komitet do spraw Roślinnych Produktów Leczniczych (HMPC) opublikował unijną monografię dla owocu niepokalanka (Vitex agnus-castus L., fructus). Dla zastosowania o ugruntowanej pozycji podaje ona jedną dawkę dobową: 20 mg suchego ekstraktu raz dziennie, przy czym chodzi o konkretny ekstrakt (DER 6–12:1, rozpuszczalnik etanol 60% m/m, podanie doustne). Dla zastosowania tradycyjnego monografia opisuje osobno cztery inne przetwory: 800 mg sproszkowanego surowca na dobę (2 × 400 mg), nalewkę 165 mg raz dziennie, suchy ekstrakt DER 7–13:1 w dawce 4 mg na dobę oraz suchy ekstrakt DER 10,0–18,5:1 w dawce 2–3 mg na dobę.

Te liczby wyglądają na sprzeczne tylko pozornie. Im wyższy DER, tym więcej surowca kryje się w jednym miligramie ekstraktu, więc dawek nie da się porównywać wprost. To dokładnie ten powód, dla którego sama liczba miligramów na etykiecie niewiele mówi bez podanego DER i bez standaryzacji. Wracamy tu do tego, co opisaliśmy wyżej przy agnuzydach.

Czas obserwacji. Monografia EMA wskazuje, że stosowanie ocenia się w perspektywie trzech miesięcy, a jeżeli objawy utrzymują się po tym czasie, należy skonsultować się z lekarzem.

Schematy z badań klinicznych. W randomizowanym badaniu z kontrolą placebo opublikowanym w BMJ w 2001 roku uczestniczyło 170 kobiet (86 w grupie aktywnej, 84 w grupie placebo, średnia wieku 36 lat), które przez trzy kolejne cykle przyjmowały jedną tabletkę suchego ekstraktu Ze 440 dziennie [3]. W mniejszym badaniu porównawczym z 2003 roku 41 uczestniczek przydzielono losowo do ekstraktu z niepokalanka albo do fluoksetyny na dwa miesiące [2].

Podajemy tu wyłącznie schemat i dawkowanie, a nie wyniki. Powód jest podwójny: składnikom roślinnym nie wolno przypisywać działania zdrowotnego, a poza tym wynik uzyskany dla jednego, konkretnego ekstraktu nie przenosi się automatycznie na dowolny preparat z półki, nawet jeśli na obu opakowaniach widnieje ta sama nazwa rośliny.

Co z tego wynika przy czytaniu etykiety. Jeżeli producent podaje wyłącznie „ekstrakt z niepokalanka 1000 mg”, bez DER i bez standaryzacji, nie da się tego zestawić ani z monografią EMA, ani z żadnym badaniem. Porównywalne są dopiero dwie informacje razem: ile ekstraktu i o jakim DER oraz do czego jest standaryzowany.

Dla kogo niepokalanek i kiedy uważać

Tu jesteśmy bardzo poważni, bo to obszar zdrowia. Niepokalanek to składnik roślinny i nie jest odpowiedni dla wszystkich. Zanim sięgniesz po produkt, który go zawiera, sprawdź poniższe sytuacje. W części z nich niepokalanka nie należy stosować, w innych potrzebna jest wcześniejsza konsultacja.

Kiedy nie stosować niepokalanka lub najpierw skonsultować się z lekarzem albo farmaceutą:

• W ciąży i podczas karmienia piersią. Baza danych o lekach i laktacji (LactMed) odradza stosowanie niepokalanka w okresie karmienia, między innymi ze względu na zgłaszane działania niepożądane i możliwy wpływ na laktację [1]. W ciąży również go nie stosuj.
• Przy antykoncepcji hormonalnej oraz terapii hormonalnej. Ze względu na możliwy wpływ na gospodarkę hormonalną skonsultuj stosowanie ze swoim lekarzem.
• Przy chorobach zależnych od hormonów lub przy lekach działających na układ dopaminowy. Niepokalanek może wchodzić w interakcje, dlatego potrzebna jest indywidualna ocena.
• Po przebytym nowotworze estrogenozależnym. Monografia EMA wskazuje wprost, że osoby, które chorują lub chorowały na nowotwór estrogenozależny, powinny skonsultować stosowanie owocu niepokalanka z lekarzem [4].
• Przy lekach działających na układ dopaminowy oraz estrogenach i antyestrogenach. Monografia EMA wymienia tu agonistów i antagonistów dopaminy, estrogeny i antyestrogeny. W każdym z tych przypadków zaleca wcześniejszą konsultację lekarską, bo interakcji nie da się wykluczyć [4].
• Przy chorobach przysadki. Uważa się, że owoc niepokalanka oddziałuje na oś podwzgórze–przysadka, dlatego monografia EMA zaleca konsultację osobom z chorobą przysadki w wywiadzie. Przy guzach przysadki wydzielających prolaktynę przyjmowanie niepokalanka może maskować objawy guza [4].
• Poniżej 18. roku życia. Stosowania u dzieci i młodzieży nie ustalono z powodu braku wystarczających danych [4].

Wśród działań niepożądanych zgłaszanych w piśmiennictwie wymienia się między innymi nudności, bóle głowy, dolegliwości żołądkowo-jelitowe oraz zmiany skórne, takie jak świąd, wysypka czy pokrzywka [1]. Jeśli pojawi się coś niepokojącego, odstaw produkt i skonsultuj się ze specjalistą.

Suplement diety nie zastępuje zróżnicowanej diety ani leczenia. Niepokalanek najlepiej traktować jako jeden z elementów codziennej diety, obok snu, ruchu i dobrze zbilansowanego jadłospisu, a nie jako rozwiązanie problemu zdrowotnego.

Witamina B6 i magnez w składzie suplementów dla kobiet

W suplementach dla kobiet niepokalanek bywa zestawiany z witaminą B6 oraz z magnezem. To ważne rozróżnienie: w odróżnieniu od ziół, witaminy i minerały mają oświadczenia autoryzowane przez EFSA. Niepokalanek wymieniamy wyłącznie jako element składu, bez przypisywania mu działania, natomiast konkretne, autoryzowane funkcje odżywcze takiej kompozycji niosą właśnie witamina B6 i magnez.

Witamina B6 przyczynia się do regulacji aktywności hormonalnej oraz pomaga w prawidłowym funkcjonowaniu układu nerwowego i w utrzymaniu prawidłowych funkcji psychologicznych. Magnez pomaga w prawidłowym funkcjonowaniu układu nerwowego i pomaga w utrzymaniu prawidłowych funkcji psychologicznych. To są konkretne, autoryzowane funkcje odżywcze tych składników i tylko one, nie zioła, mogą takie funkcje pełnić.

Takie witaminy i minerały kobiety włączają do codziennej diety jako wsparcie odżywcze, w ramach dbania o siebie i zbilansowanego jadłospisu. Wybierając konkretny produkt, sprawdź jego pełny skład oraz dawkowanie podane przez producenta: czy niepokalanek jest standaryzowany, a witaminy i minerały podane w czytelnych ilościach. To uczciwsze kryterium niż chwytliwa nazwa na opakowaniu.

Podsumowanie

Niepokalanek mnisi (Vitex agnus-castus) to składnik roślinny, który najczęściej spotkasz w suplementach w postaci ekstraktu standaryzowanego na agnuzydy. Jeśli sięgasz po produkt z niepokalankiem, czytaj cały skład, patrz na informację o standaryzacji, stosuj się do dawkowania na opakowaniu i pamiętaj o przeciwwskazaniach, zwłaszcza w ciąży, podczas karmienia piersią i przy antykoncepcji hormonalnej. To składnik diety, a nie lek, i właśnie z taką pokorą warto o nim myśleć. Autoryzowane funkcje odżywcze w takich kompozycjach niosą witaminy i minerały, na przykład witamina B6 i magnez.

Niepokalanek i inne składniki opisywane w kontekście cyklu zebraliśmy w kategorii Leksykonu Regulacja cyklu. Przy każdym haśle podajemy formę chemiczną, pochodzenie surowca i dawki z badań.

Niepokalanek w ofercie OVEA: Niepokalanek (Vitex) Complex (ekstrakt z owoców niepokalanka 400 mg standaryzowany na 0,5% agnuzydu, z różeńcem górskim, dzięglem chińskim, serdecznikiem, szatawari i piperyną; 60 kapsułek) oraz zestaw Cycle Flow, który łączy go z Omega-3 DHA z alg. Skład i sposób użycia podajemy na kartach produktów.

Najczęściej zadawane pytania

Źródła

1. Chasteberry (Drugs and Lactation Database, LactMed) PMID 30000866
2. Fluoxetine versus Vitex agnus castus extract in the treatment of premenstrual dysphoric disorder PMID 12672170
3. Schellenberg R. Treatment for the premenstrual syndrome with agnus castus fruit extract: prospective, randomised, placebo controlled study. BMJ 2001 PMID 11159568
4. European Union herbal monograph on Vitex agnus-castus L., fructus (EMA/HMPC/606742/2017, 27 marca 2018) Europejska Agencja Leków