Melatonina to hormon, który szyszynka wytwarza z serotoniny po zmroku; światło w nocy hamuje jej produkcję. W suplementach diety jest zwykle syntetyczna i ma postać tabletek, kapsułek, kropli lub żelków. Wykaz oświadczeń UE ma dla niej dwa zdania: o czasie zasypiania przy 1 mg i o zmianie strefy czasowej przy co najmniej 0,5 mg.
Mechanizm
Co to jest i skąd się bierze
Melatonina (N-acetylo-5-metoksytryptamina) to hormon wytwarzany głównie w szyszynce, małym gruczole położonym w głębi mózgu. Organizm buduje ją z aminokwasu tryptofanu w czterech krokach: tryptofan przechodzi w 5-hydroksytryptofan, ten w serotoninę, serotonina w N-acetyloserotoninę, a ta w melatoninę.
Światło i zegar biologiczny
Mózg wytwarza melatoninę w odpowiedzi na ciemność, a światło w nocy blokuje jej produkcję (NIH, NCCIH). Informacja o świetle biegnie z siatkówki do jądra nadskrzyżowaniowego podwzgórza, czyli wewnętrznego zegara, a stamtąd do szyszynki. Z wiekiem nocne stężenie spada. W badaniu Zhdanovej i wsp. niskie nocne stężenie melatoniny w osoczu miały osoby po 50. roku życia, zarówno ze snem prawidłowym, jak i z obniżoną efektywnością snu (PubMed 11600532).
Co się dzieje z melatoniną z suplementu
Przegląd 22 badań farmakokinetycznych (Harpsøe i wsp., 2015) podaje, że po postaci o natychmiastowym uwalnianiu szczyt stężenia w osoczu przypada ok. 50 min po połknięciu. Okres półtrwania wynosi 45 min, a biodostępność ok. 15% (w poszczególnych badaniach 9–33%). Na farmakokinetykę wpływały wiek, kofeina, palenie tytoniu, doustna antykoncepcja, przyjęcie z posiłkiem lub na czczo oraz fluwoksamina (PubMed 26008214). Melatonina w suplementach to zwykle cząsteczka otrzymana syntetycznie, o tej samej budowie co hormon z szyszynki.
Badania
Co mówią badania
Wykaz oświadczeń zdrowotnych UE (rozporządzenie Komisji (UE) nr 432/2012) dopuszcza dla melatoniny dwa zdania, każde z warunkiem dawki:
- „Melatonina pomaga w skróceniu czasu potrzebnego na zaśnięcie”. Warunek: porcja z 1 mg melatoniny, przyjęta krótko przed pójściem spać.
- „Melatonina pomaga w łagodzeniu subiektywnego odczucia zespołu nagłej zmiany strefy czasowej”. Warunek: porcja z co najmniej 0,5 mg melatoniny, przyjmowana krótko przed pójściem spać pierwszego dnia podróży i przez kolejne kilka dni po przybyciu do celu podróży.
Oba zdania opierają się na opiniach panelu EFSA z 2010 i 2011 roku. Poniżej pięć badań, które mierzyły sen po melatoninie.
Metaanaliza 19 badań
Ferracioli-Oda i wsp. (2013) zebrali badania z placebo u dzieci i dorosłych z rozpoznanymi pierwotnymi zaburzeniami snu. W grupach z melatoniną zasypianie trwało średnio o 7,06 min krócej, a łączny czas snu był o 8,25 min dłuższy niż po placebo. Badania dłuższe i z wyższą dawką dawały większą różnicę w obu parametrach (PubMed 23691095).
Metaanaliza 17 badań
Brzezinski i wsp. (2005) mierzyli czas zasypiania, efektywność snu i jego długość. Po melatoninie zasypianie było krótsze o 4,0 min, efektywność snu wyższa o 2,2%, a sen dłuższy o 12,8 min niż po placebo. W 15 z 17 badań uczestniczyły osoby zdrowe albo osoby z bezsennością bez innych schorzeń (PubMed 15649737).
Trzy dawki u osób po 50. roku życia
Zhdanova i wsp. (2001) objęli badaniem 30 osób: 15 ze snem prawidłowym i 15 z obniżoną efektywnością snu potwierdzoną aktygrafią. Każda osoba przyjmowała w losowej kolejności placebo oraz 0,1 mg, 0,3 mg i 3,0 mg melatoniny 30 min przed snem, każdą dawkę przez tydzień. U osób z obniżoną efektywnością snu dawka 0,3 mg przywróciła efektywność snu mierzoną polisomnografią i podniosła nocne stężenie melatoniny w osoczu do wartości prawidłowych. Dawki 0,1 mg i 3,0 mg także dały lepszy sen niż placebo, ale po 3,0 mg wystąpił spadek temperatury ciała, a stężenie melatoniny pozostało podwyższone za dnia. U osób ze snem prawidłowym żadna dawka nie zmieniła snu (PubMed 11600532).
Przegląd Cochrane
Herxheimer i Petrie (2002) przeanalizowali badania z udziałem pasażerów, personelu linii lotniczych i wojskowych. W 9 z 10 badań melatonina przyjmowana blisko docelowej pory snu w miejscu przylotu (22:00–24:00) zmniejszała objawy jet lagu po lotach przez 5 lub więcej stref czasowych. Dawki 0,5–5 mg dawały podobny wynik, ale po 5 mg uczestnicy szybciej zasypiali i lepiej spali niż po 0,5 mg. Dawki powyżej 5 mg nie dawały więcej (PubMed 12076414).
Melatonina z magnezem i cynkiem
Rondanelli i wsp. (2011) badali mieszkańców domu opieki długoterminowej w Pawii (średni wiek 78,3 roku) z bezsennością pierwotną. Przez 8 tygodni grupa badana dostawała godzinę przed snem 5 mg melatoniny, 225 mg magnezu i 11,25 mg cynku w 100 g musu z gruszki. Grupa kontrolna dostawała sam mus. Wynik kwestionariusza jakości snu PSQI zmienił się na korzyść grupy badanej o 6,8 punktu w porównaniu z placebo. Łączny czas snu, mierzony czujnikiem na ramieniu, także się wydłużył (PubMed 21226679).
To streszczenie publikacji naukowych o składniku, nie informacja o działaniu produktów ze sklepu; przy produktach używamy tylko oświadczeń z unijnego wykazu.
Stosowanie
Formy
Melatonina jest dostępna w tabletkach i kapsułkach o natychmiastowym uwalnianiu, w tabletkach o przedłużonym uwalnianiu, w kroplach i w żelkach. W przeglądzie Cochrane badań z udziałem podróżnych postać o powolnym uwalnianiu w dawce 2 mg wypadła relatywnie słabo. Autorzy wiążą ten wynik z brakiem krótkiego, wysokiego szczytu stężenia (PubMed 12076414).
Dawki
Warunki wykazu UE to 1 mg w porcji dla zdania o zasypianiu i co najmniej 0,5 mg dla zdania o zmianie strefy czasowej. W opisanych badaniach podawano 0,1–3,0 mg u osób po 50. roku życia (Zhdanova), 0,5–5 mg i więcej w podróży (Cochrane) oraz 5 mg w mieszance z magnezem i cynkiem (Rondanelli). Dawki powyżej 5 mg nie dawały w podróży lepszego wyniku niż 5 mg (Cochrane).
Pora
Krótko przed snem: w badaniach 30 min (Zhdanova) albo 1 godzinę (Rondanelli) przed pójściem spać. Szczyt stężenia przypada ok. 50 min po połknięciu postaci o natychmiastowym uwalnianiu (Harpsøe). W podróży liczy się docelowa pora snu w miejscu przylotu, czyli 22:00–24:00 czasu lokalnego, pierwszego dnia i przez kilka kolejnych dni. Przyjęta za wcześnie, w ciągu dnia, melatonina wywołuje senność i opóźnia przestawienie się na czas lokalny (Cochrane).
Z czym
Wieczorem przy przyciemnionym świetle, bo światło w nocy blokuje wytwarzanie melatoniny (NIH, NCCIH). Wśród czynników, które zmieniają jej farmakokinetykę, przegląd Harpsøe wymienia kofeinę, palenie tytoniu i posiłek.
Co z tego wynika dla Ciebie
Jeśli zasypianie zajmuje Ci dużo czasu:
- Wybierz porcję z 1 mg melatoniny, bo tej dawki dotyczy oświadczenie z wykazu UE.
- Przyjmij ją 30–60 minut przed planowaną porą snu i od tej chwili ogranicz jasne światło.
- Nie przyjmuj jej w ciąży, podczas karmienia piersią ani razem z fluwoksaminą; pozostałe interakcje opisuje sekcja o bezpieczeństwie.
O składnikach łączonych z melatoniną przeczytasz w hasłach magnez i witamina B6. Suplement diety nie jest lekiem.
Bezpieczeństwo
Tolerancja
NIH (NCCIH) ocenia krótkotrwałe stosowanie melatoniny jako bezpieczne dla większości osób; w badaniach krótkoterminowych zgłaszano tylko łagodne działania niepożądane. Danych o bezpieczeństwie długotrwałego przyjmowania brakuje (NIH, NCCIH). Przegląd Cochrane ocenia częstość działań niepożądanych jako niską i zaznacza, że melatonina przyjęta wcześnie w ciągu dnia wywołuje senność (PubMed 12076414).
Ciąża i karmienie piersią
W ciąży i podczas karmienia piersią melatoniny nie stosuj. NIH (NCCIH) podaje, że brakuje badań nad jej bezpieczeństwem u kobiet w ciąży i karmiących.
Interakcje i przeciwwskazania
- Fluwoksamina (lek z grupy SSRI) i doustna antykoncepcja zmieniają farmakokinetykę melatoniny (przegląd Harpsøe i wsp., PubMed 26008214).
- Kofeina i palenie tytoniu również wpływają na jej farmakokinetykę (ten sam przegląd).
- Warfaryna i inne leki przeciwzakrzepowe: melatoniny z nimi nie łącz. Przegląd Cochrane opisuje pojedyncze doniesienia o szkodach u osób przyjmujących warfarynę, a NIH (NCCIH) wyłącza osoby na tych lekach z samodzielnego stosowania melatoniny.
- Padaczka: przy padaczce melatoniny nie stosuj. Przegląd Cochrane opisuje pojedyncze doniesienia o szkodach u osób z padaczką, a NIH (NCCIH) wyłącza te osoby z samodzielnego stosowania melatoniny.
Łączenie z innymi składnikami
Magnez. W badaniu Rondanelli i wsp. (opisanym w sekcji o badaniach) 5 mg melatoniny podawano razem z 225 mg magnezu i 11,25 mg cynku. Układ badania nie pozwalał oddzielić udziału poszczególnych składników. Magnez ma w wykazie UE własne zdanie: „Magnez pomaga w prawidłowym funkcjonowaniu układu nerwowego”, przy co najmniej 15% referencyjnej wartości spożycia w porcji (56,25 mg). Więcej w haśle magnez.
Cynk. Trzeci składnik tej samej mieszanki. Wykaz UE przypisuje mu m.in. zdanie „Cynk przyczynia się do utrzymania prawidłowych funkcji poznawczych”, przy co najmniej 15% referencyjnej wartości spożycia w porcji (1,5 mg). Więcej w haśle cynk.
Witamina B6. Według etykiet część preparatów z 1 mg melatoniny zawiera też 1,4 mg witaminy B6 w porcji, czyli 100% referencyjnej wartości spożycia. Żadne z pięciu opisanych tu badań nie oceniało połączenia melatoniny z witaminą B6. Wykaz UE przypisuje jej m.in. zdanie „Witamina B6 pomaga w prawidłowym funkcjonowaniu układu nerwowego”, przy co najmniej 15% referencyjnej wartości spożycia w porcji (0,21 mg). Więcej w haśle witamina B6.
Natychmiastowe a przedłużone uwalnianie
| Natychmiastowe uwalnianie | Przedłużone uwalnianie | |
|---|---|---|
| Jak oddaje dawkę | Całą od razu; szczyt stężenia w osoczu ok. 50 min po połknięciu (Harpsøe i wsp., 2015) | Stopniowo, bez krótkiego, wysokiego szczytu stężenia |
| Podróż przez strefy czasowe (Cochrane 2002) | Autorzy wiążą słabszy wynik postaci o powolnym uwalnianiu z brakiem krótkiego, wysokiego szczytu stężenia | Postać 2 mg o powolnym uwalnianiu wypadła relatywnie słabo |
| Warunki wykazu UE | 1 mg w porcji (zasypianie) albo co najmniej 0,5 mg (zmiana strefy czasowej) | Te same; wykaz nie rozróżnia postaci |
Pytania
Ile melatoniny przyjmować?
Wykaz oświadczeń UE łączy zdanie o skróceniu czasu potrzebnego na zaśnięcie z dawką 1 mg przyjętą krótko przed pójściem spać. Zdanie o zmianie strefy czasowej wymaga co najmniej 0,5 mg. W opisanych badaniach porównywano dawki od 0,1 mg do 5 mg i wyższe; w przeglądzie Cochrane dawki powyżej 5 mg nie dawały w podróży lepszego wyniku niż 5 mg.
Na ile przed snem przyjąć melatoninę?
W badaniach podawano ją 30 minut (Zhdanova, 2001) albo godzinę (Rondanelli, 2011) przed snem. Po postaci o natychmiastowym uwalnianiu szczyt stężenia w osoczu przypada średnio ok. 50 minut po połknięciu, a okres półtrwania wynosi ok. 45 minut (przegląd Harpsøe i wsp., 2015).
Jak przyjmować melatoninę przy zmianie strefy czasowej?
Warunek wykazu UE to co najmniej 0,5 mg krótko przed pójściem spać pierwszego dnia podróży i przez kolejne kilka dni po przybyciu do celu. W przeglądzie Cochrane melatoninę przyjmowano o docelowej porze snu w miejscu przylotu, 22:00–24:00 czasu lokalnego. Przyjęta wcześnie w ciągu dnia wywołuje senność i opóźnia przestawienie się na czas lokalny.
Czym różni się melatonina o natychmiastowym i o przedłużonym uwalnianiu?
Postać o natychmiastowym uwalnianiu daje szczyt stężenia ok. 50 minut po połknięciu (Harpsøe i wsp., 2015). Postać o przedłużonym uwalnianiu oddaje dawkę stopniowo. W przeglądzie Cochrane dotyczącym podróży postać o powolnym uwalnianiu w dawce 2 mg wypadła relatywnie słabo; autorzy wiążą ten wynik z brakiem krótkiego, wysokiego szczytu stężenia.
Czy można przyjmować melatoninę w ciąży i podczas karmienia piersią?
Nie. NIH (NCCIH) podaje, że brakuje badań nad bezpieczeństwem melatoniny u kobiet w ciąży i karmiących piersią, dlatego w tych okresach jej nie stosuj.
Z czym melatonina wchodzi w interakcje?
Przegląd 22 badań farmakokinetycznych (Harpsøe i wsp., 2015) wymienia fluwoksaminę, doustną antykoncepcję, kofeinę i palenie tytoniu jako czynniki, które zmieniają farmakokinetykę melatoniny. Z warfaryną i innymi lekami przeciwzakrzepowymi jej nie łącz. Przegląd Cochrane opisuje pojedyncze doniesienia o szkodach u osób przyjmujących warfarynę.
Źródła
- Meta-analysis: melatonin for the treatment of primary sleep disorders Ferracioli-Oda E, Qawasmi A, Bloch MH, PLoS One, 2013
- Effects of exogenous melatonin on sleep: a meta-analysis Brzezinski A, Vangel MG, Wurtman RJ, Norrie G, Zhdanova I, Ben-Shushan A, Ford I, Sleep Medicine Reviews, 2005
- Melatonin treatment for age-related insomnia Zhdanova IV, Wurtman RJ, Regan MM, Taylor JA, Shi JP, Leclair OU, The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism, 2001
- Melatonin for the prevention and treatment of jet lag Herxheimer A, Petrie KJ, Cochrane Database of Systematic Reviews, 2002
- The effect of melatonin, magnesium, and zinc on primary insomnia in long-term care facility residents in Italy: a double-blind, placebo-controlled clinical trial Rondanelli M, Opizzi A, Monteferrario F, Antoniello N, Manni R, Klersy C, Journal of the American Geriatrics Society, 2011
- Clinical pharmacokinetics of melatonin: a systematic review Harpsøe NG, Andersen LP, Gögenur I, Rosenberg J, European Journal of Clinical Pharmacology, 2015
Pokaż wszystkie źródła (9)
- EFSA, Panel NDA (2011): opinia naukowa o melatoninie i skróceniu czasu zasypiania (ID 1698, 1780, 4080) EFSA Journal 2011;9(6):2241
- Melatonin: What You Need To Know (aktualizacja: maj 2024) NIH, National Center for Complementary and Integrative Health
- Unijny rejestr oświadczeń żywieniowych i zdrowotnych Komisja Europejska
