Folian (witamina B9) to rozpuszczalna w wodzie witamina, którą organizm wykorzystuje do podziału komórek, tworzenia krwi i przemian aminokwasów. W suplementach diety występuje jako kwas foliowy albo jako L-5-metylotetrahydrofolian (5-MTHF), postać folianu, która krąży we krwi. Foliany przyczyniają się do wzrostu tkanek matczynych w czasie ciąży.
Mechanizm
Czym jest folian i jak go wykorzystujemy
Folian to witamina z grupy B, znana też jako witamina B9. W codziennym języku mówimy o niej najczęściej kwas foliowy, choć ściśle rzecz biorąc kwas foliowy to syntetyczna postać stosowana w suplementach i żywności wzbogacanej, a folian to ogólna nazwa całej rodziny tych związków, w tym formy naturalnie obecnej w warzywach. Organizm wykorzystuje folian jako koenzym, czyli pomocnika enzymów, w przenoszeniu drobnych fragmentów cząsteczek (tak zwanych grup jednowęglowych) między reakcjami.
Aby kwas foliowy mógł zostać użyty przez komórki, musi najpierw zostać przekształcony w organizmie w formę aktywną, czyli 5-metylotetrahydrofolian (5-MTHF). To właśnie 5-MTHF krąży we krwi i jest gotową do pracy postacią folianu. Forma aktywna podana w suplemencie nie wymaga już tego dodatkowego etapu przekształcania.
Podział komórek, krew i aminokwasy
Folian uczestniczy w syntezie kwasów nukleinowych, które są przepisem na nowe komórki. Z tego powodu jest szczególnie potrzebny tam, gdzie komórki dzielą się intensywnie, na przykład w szpiku kostnym, gdzie powstają krwinki, oraz w rozwijających się tkankach.
- Bierze udział w procesie podziału komórek.
- Uczestniczy w tworzeniu krwi (erytropoezie), czyli powstawaniu czerwonych krwinek.
- Współtworzy szlak syntezy aminokwasów, czyli cegiełek, z których budowane są białka.
Homocysteina i cykl metylacji
Razem z witaminami B6 i B12 folian uczestniczy w przemianie homocysteiny do metioniny. Homocysteina to produkt pośredni przemian aminokwasowych, a jej prawidłowy metabolizm jest częścią tak zwanego cyklu metylacji. Forma 5-MTHF jest dawcą grupy metylowej w tej reakcji, dlatego folian opisuje się jako składnik wspierający prawidłowy metabolizm homocysteiny.
U części osób występuje wariant genu kodującego enzym MTHFR (reduktazę metylenotetrahydrofolianową), który odpowiada za przekształcanie folianu w formę aktywną. Wariant ten może zmniejszać sprawność tej przemiany. Z tego powodu rozważa się stosowanie gotowej formy 5-MTHF, która omija ten etap. Badania nad praktycznym znaczeniem tego rozwiązania są w toku i prowadzą do mieszanych wniosków, dlatego traktujemy je jako kontekst badawczy, a nie ustaloną korzyść.
Badania
Oświadczenia zdrowotne z unijnego wykazu
Dla folianu autoryzowano w Unii Europejskiej (Rozporządzenie Komisji UE nr 432/2012) następujące oświadczenia zdrowotne:
- Foliany przyczyniają się do wzrostu tkanek matczynych w czasie ciąży.
- Foliany pomagają w prawidłowej syntezie aminokwasów.
- Foliany pomagają w prawidłowej produkcji krwi.
- Foliany pomagają w utrzymaniu prawidłowego metabolizmu homocysteiny.
- Foliany pomagają w prawidłowym funkcjonowaniu układu odpornościowego.
- Foliany przyczyniają się do zmniejszenia uczucia zmęczenia i znużenia.
- Foliany biorą udział w procesie podziału komórek.
- Foliany pomagają w utrzymaniu prawidłowych funkcji psychologicznych.
Warunkiem stosowania powyższych oświadczeń jest zawartość folianu w produkcie zapewniająca co najmniej znaczącą ilość zgodnie z załącznikiem do rozporządzenia 1169/2011 (15% RWS na wskazaną porcję; RWS folianu wynosi 200 µg). Powyższa lista stanowi pełny zakres dozwolonych komunikatów, poza nią nie formułuje się innych twierdzeń o działaniu.
Oświadczenie dotyczące ciąży i cewy nerwowej
Odrębnie, na podstawie art. 14 rozporządzenia 1924/2006 (oświadczenia o zmniejszaniu ryzyka choroby), autoryzowano oświadczenie odnoszące się do okresu okołokoncepcyjnego. Jego dokładne brzmienie, ujęte precyzyjnie zgodnie z decyzją UE, mówi, że dodatkowe spożycie kwasu foliowego zwiększa stan odżywienia matki w zakresie folianu, a niski stan odżywienia matki w zakresie folianu jest czynnikiem ryzyka rozwoju wad cewy nerwowej u rozwijającego się płodu. Warunki stosowania tego oświadczenia są ściśle określone: dotyczy ono suplementów diety dostarczających co najmniej 400 µg kwasu foliowego dziennie, jest kierowane do kobiet w wieku rozrodczym, a korzystny efekt występuje przy stosowaniu przez co najmniej miesiąc przed poczęciem i do trzech miesięcy po nim. Jest to oświadczenie o czynniku ryzyka, a nie twierdzenie, że folian leczy lub zapobiega chorobie.
To streszczenie publikacji naukowych o składniku, nie informacja o działaniu produktów ze sklepu; przy produktach używamy tylko oświadczeń z unijnego wykazu.
Stosowanie
Wartości referencyjne i zakresy
Referencyjna wartość spożycia (RWS) folianu w Unii Europejskiej wynosi 200 µg na dzień i służy jako punkt odniesienia przy znakowaniu. Naukowe zalecenia spożycia (np. PRI ustalane przez EFSA) dla dorosłych mieszczą się w okolicy 250–330 µg ekwiwalentu folianu (DFE) na dobę i są wartościami innego rodzaju niż etykietowe RWS.
- Typowe dawki w suplementach codziennych mieszczą się zwykle w zakresie 200–400 µg folianu na dobę.
- Kobietom planującym ciążę oraz w okresie okołokoncepcyjnym zaleca się 400 µg dziennie zgodnie z wytycznymi dla tego okresu. Zobacz też: Kobietom planującym ciążę oraz w okresie okołokoncepcyjnym. Zobacz też: Kobietom planującym ciążę oraz w okresie okołokoncepcyjnym.
- Górny tolerowany poziom spożycia (UL) dla dorosłych ustalony przez EFSA wynosi 1000 µg na dobę z suplementów i żywności wzbogacanej.
- Folian można przyjmować o dowolnej porze dnia, z posiłkiem lub bez. Forma 5-MTHF jest gotową, aktywną postacią folianu.
Indywidualne zapotrzebowanie zależy od diety, etapu życia (zwłaszcza planowania ciąży) oraz przyjmowanych leków.
Bezpieczeństwo
Bezpieczeństwo i przeciwwskazania
Folian, w tym jego aktywna forma 5-MTHF, jest składnikiem dobrze tolerowanym w zakresie typowych dawek suplementacyjnych. Mimo to obowiązują pewne ograniczenia i sytuacje wymagające ostrożności.
- Maskowanie niedoboru witaminy B12: to najważniejsza flaga bezpieczeństwa. Wysokie dawki folianu mogą wyrównać niedokrwistość megaloblastyczną, która bywa pierwszym sygnałem niedoboru witaminy B12, nie korygując przy tym uszkodzeń neurologicznych. W efekcie niedobór B12 może pozostać nierozpoznany. Osoby z grupy ryzyka niedoboru B12 (m.in. weganie, osoby starsze, przyjmujące metforminę lub leki hamujące wydzielanie kwasu żołądkowego) powinny monitorować poziom witaminy B12.
- Górny tolerowany poziom spożycia (UL): dla dorosłych, w tym kobiet w ciąży i karmiących, EFSA ustaliła UL na 1000 µg na dobę z suplementów i żywności wzbogacanej (limit obejmuje łącznie kwas foliowy oraz sole 5-MTHF).
- Nadwrażliwość: nie stosować przy nadwrażliwości na folian, kwas foliowy lub którykolwiek składnik preparatu.
- Choroby nowotworowe: preparaty z kwasem foliowym lub jego pochodnymi mogą osłabiać działanie metotreksatu stosowanego przy chorobie nowotworowej.
Interakcje
- Metotreksat: ten lek jest antagonistą folianu, a folian może wpływać na jego działanie.
- Leki przeciwpadaczkowe (np. fenytoina, fenobarbital, prymidon): mogą obniżać stężenie folianu, a folian może wpływać na ich stężenie.
- Sulfasalazyna, niektóre leki przeciwbakteryjne (trimetoprim): mogą zaburzać wchłanianie lub metabolizm folianu.
- Witamina B12 i B6: folian współdziała z tymi witaminami w metabolizmie homocysteiny; bywają zestawiane w jednym preparacie, co nie zmienia autoryzowanego zakresu oświadczeń.
W ciąży i podczas karmienia piersią suplementację należy prowadzić zgodnie z zaleceniami dla tych okresów. Ostrzeżenia dla osób przyjmujących leki podaje etykieta produktu.
Łączenie z innymi składnikami
Kontekst łączenia
Folian działa w towarzystwie pozostałych witamin z grupy B, zwłaszcza witaminy B12 oraz witaminy B6, z którymi wspólnie uczestniczy w metabolizmie homocysteiny. Dlatego w preparatach wieloskładnikowych folian i te witaminy często występują razem.
Folian: aktywny L-5-MTHF vs syntetyczny kwas foliowy
| OVEA (L-5-MTHF, aktywny folian) | Tańsze zamienniki (syntetyczny kwas foliowy) | |
|---|---|---|
| Forma chemiczna | L-5-metylotetrahydrofolian, czyli postać, w jakiej folian naturalnie krąży we krwi i jest gotowy do wykorzystania przez komórki bez dodatkowego przekształcania | Syntetyczny, w pełni utleniony kwas foliowy, który organizm musi najpierw przekształcić enzymatycznie do formy aktywnej, zanim komórki będą mogły go użyć |
| Zależność od enzymu MTHFR | Omija etap przemiany zależny od enzymu MTHFR, dlatego rozważany jest u osób z wariantem genu MTHFR zmniejszającym sprawność tej przemiany | Wymaga sprawnej przemiany przez enzym MTHFR; u osób z wariantem tego genu konwersja do formy aktywnej może przebiegać mniej efektywnie |
| Wpływ na stężenie folianu | W badaniach z udziałem kobiet (Hekmatdoost i wsp., PLoS One 2015) 5-MTHF podnosił stężenie folianu w surowicy istotnie silniej niż kwas foliowy przy tej samej dawce | Skutecznie podnosi stężenie folianu, ale w bezpośrednich porównaniach wzrost bywał mniejszy niż przy równoważnej dawce 5-MTHF |
| Obniżanie homocysteiny | Skutecznie obniża stężenie homocysteiny; w badaniach (Lamers i wsp., Am J Clin Nutr 2004) działanie było porównywalne z kwasem foliowym | Również skutecznie obniża homocysteinę; w bezpośrednich porównaniach (Litynski i wsp. 2002, Lamers i wsp. 2004) efekt był zbliżony do 5-MTHF, bez istotnej różnicy |
| Ryzyko maskowania B12 | Aktywna forma jest często wskazywana jako rzadziej kojarzona z niemetabolizowanym kwasem foliowym we krwi przy wysokich dawkach; kwestia maskowania B12 dotyczy jednak wysokiej podaży folianu ogółem | Przy bardzo wysokich dawkach może pojawiać się niemetabolizowany kwas foliowy we krwi; niezależnie od formy, wysoka podaż folianu może maskować niedobór B12 |
| Cena vs wartość | Wyższy koszt jednostkowy rekompensowany aktywną formą gotową do użycia, niezależną od sprawności enzymu MTHFR i pozycjonowaną jako wybór z górnej półki | Niższa cena i bardzo dobra udokumentowana skuteczność w profilaktyce wad cewy nerwowej; pozostaje standardem w wielu wytycznych i badaniach referencyjnych |
Pytania
Czym różni się folian od kwasu foliowego?
Folian to ogólna nazwa witaminy B9, obejmująca formę naturalnie obecną w żywności oraz formy stosowane w suplementach. Kwas foliowy to syntetyczna, w pełni utleniona postać, którą organizm musi najpierw przekształcić w formę aktywną. L-5-MTHF to z kolei gotowa, aktywna forma folianu, którą komórki wykorzystują bezpośrednio.
Co oznacza forma 5-MTHF?
5-MTHF, czyli L-5-metylotetrahydrofolian, to postać, w jakiej folian naturalnie krąży we krwi i jest gotowy do użycia przez komórki. Podanie tej formy w suplemencie omija etap przekształcania, który u części osób z wariantem genu MTHFR przebiega mniej sprawnie.
Co to jest gen MTHFR i czy ma znaczenie?
MTHFR to enzym, który przekształca folian w formę aktywną 5-MTHF. U części osób występuje jego wariant zmniejszający sprawność tej przemiany. Stosowanie gotowej formy 5-MTHF jest w tym kontekście rozważane jako rozwiązanie omijające ten etap, jednak badania nad praktycznym znaczeniem tego podejścia są w toku.
Dlaczego folian jest tak ważny w okresie planowania ciąży?
Folian uczestniczy w podziale komórek i wzroście tkanek, dlatego jest szczególnie potrzebny w okresie intensywnego rozwoju. Kobietom w wieku rozrodczym i planującym ciążę zaleca się odpowiednią podaż folianu zgodnie z wytycznymi dla tego okresu.
Czy folian może maskować niedobór witaminy B12?
Tak, to istotna kwestia bezpieczeństwa. Wysokie dawki folianu mogą wyrównać niedokrwistość, która bywa wczesnym objawem niedoboru witaminy B12, nie korygując przy tym jego skutków neurologicznych. Osoby z grupy ryzyka niedoboru B12 powinny monitorować jego poziom.
Kiedy najlepiej przyjmować folian?
Folian można przyjmować o dowolnej porze dnia, z posiłkiem lub bez. Dla wygody przyjmuje się go regularnie o tej samej porze. Aktywna forma 5-MTHF nie wymaga specjalnych warunków przyjmowania.
Czy folian można łączyć z witaminami B12 i B6?
Tak, te trzy witaminy współdziałają w metabolizmie homocysteiny i często występują razem w preparatach wieloskładnikowych. Takie zestawienie jest powszechne, ale nie rozszerza autoryzowanego zakresu oświadczeń zdrowotnych.
Źródła
- Effect of low doses of 5-methyltetrahydrofolate and folic acid on plasma homocysteine in healthy subjects with or without the 677C->T polymorphism of methylenetetrahydrofolate reductase Litynski P, et al., Eur J Clin Invest, 2002
- Supplementation with [6S]-5-methyltetrahydrofolate or folic acid equally reduces plasma total homocysteine concentrations in healthy women Lamers Y, et al., Am J Clin Nutr, 2004
- Methyltetrahydrofolate vs Folic Acid Supplementation in Idiopathic Recurrent Miscarriage with Respect to Methylenetetrahydrofolate Reductase C677T and A1298C Polymorphisms: A Randomized Controlled Trial Hekmatdoost A, et al., PLoS One, 2015
- Supplementation with Folic Acid or 5-Methyltetrahydrofolate and Prevention of Neural Tube Defects: An Evidence-Based Narrative Review Samaniego-Vaesken ML, et al., Nutrients, 2024
- https://ods.od.nih.gov/factsheets/Folate-HealthProfessional/
- https://efsa.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.2903/j.efsa.2023.8353








