Folian to witamina B9, czyli ten sam składnik, który większość z nas zna pod nazwą kwas foliowy. Bierze udział w podziale komórek, tworzeniu krwi i przemianie homocysteiny. W OVEA podajemy go jako L-5-MTHF, aktywną formę, którą organizm wykorzystuje bezpośrednio, bez dodatkowego przekształcania.
01 Szybkie fakty
- Nazwa chemiczna
- Folian (witamina B9); forma aktywna L-5-metylotetrahydrofolian (5-MTHF)
- Klasa związku
- Witamina rozpuszczalna w wodzie z grupy B
- Pochodzenie
- Naturalnie: zielone warzywa liściaste, rośliny strączkowe, wątróbka; suplementy: synteza chemiczna
- Forma w suplementach
- L-5-MTHF (aktywny folian) lub syntetyczny kwas foliowy
- Forma w OVEA
- L-5-metylotetrahydrofolian (aktywny folian, gotowy do użycia przez komórki)
- Status EFSA
- Oświadczenia zdrowotne autoryzowane (Rozp. 432/2012)
- RWS (etykieta UE)
- 200 µg folianu na dzień
02 Jak działa Folian (kwas foliowy)
Czym jest folian i jak go wykorzystujemy
Folian to witamina z grupy B, znana też jako witamina B9. W codziennym języku mówimy o niej najczęściej kwas foliowy, choć ściśle rzecz biorąc kwas foliowy to syntetyczna postać stosowana w suplementach i żywności wzbogacanej, a folian to ogólna nazwa całej rodziny tych związków, w tym formy naturalnie obecnej w warzywach. Organizm wykorzystuje folian jako koenzym, czyli pomocnika enzymów, w przenoszeniu drobnych fragmentów cząsteczek (tak zwanych grup jednowęglowych) między reakcjami.
Aby kwas foliowy mógł zostać użyty przez komórki, musi najpierw zostać przekształcony w organizmie w formę aktywną, czyli 5-metylotetrahydrofolian (5-MTHF). To właśnie 5-MTHF krąży we krwi i jest gotową do pracy postacią folianu. Forma aktywna podana w suplemencie nie wymaga już tego dodatkowego etapu przekształcania.
Podział komórek, krew i aminokwasy
Folian uczestniczy w syntezie kwasów nukleinowych, które są przepisem na nowe komórki. Z tego powodu jest szczególnie potrzebny tam, gdzie komórki dzielą się intensywnie, na przykład w szpiku kostnym, gdzie powstają krwinki, oraz w rozwijających się tkankach.
- Bierze udział w procesie podziału komórek.
- Uczestniczy w tworzeniu krwi (erytropoezie), czyli powstawaniu czerwonych krwinek.
- Współtworzy szlak syntezy aminokwasów, czyli cegiełek, z których budowane są białka.
Homocysteina i cykl metylacji
Razem z witaminami B6 i B12 folian uczestniczy w przemianie homocysteiny do metioniny. Homocysteina to produkt pośredni przemian aminokwasowych, a jej prawidłowy metabolizm jest częścią tak zwanego cyklu metylacji. Forma 5-MTHF jest dawcą grupy metylowej w tej reakcji, dlatego folian opisuje się jako składnik wspierający prawidłowy metabolizm homocysteiny.
U części osób występuje wariant genu kodującego enzym MTHFR (reduktazę metylenotetrahydrofolianową), który odpowiada za przekształcanie folianu w formę aktywną. Wariant ten może zmniejszać sprawność tej przemiany. Z tego powodu rozważa się stosowanie gotowej formy 5-MTHF, która omija ten etap. Badania nad praktycznym znaczeniem tego rozwiązania są w toku i prowadzą do mieszanych wniosków, dlatego traktujemy je jako kontekst badawczy, a nie ustaloną korzyść.
Folian: aktywny L-5-MTHF vs syntetyczny kwas foliowy
| OVEA (L-5-MTHF, aktywny folian) | Tańsze zamienniki (syntetyczny kwas foliowy) | |
|---|---|---|
| Forma chemiczna | L-5-metylotetrahydrofolian, czyli postać, w jakiej folian naturalnie krąży we krwi i jest gotowy do wykorzystania przez komórki bez dodatkowego przekształcania | Syntetyczny, w pełni utleniony kwas foliowy, który organizm musi najpierw przekształcić enzymatycznie do formy aktywnej, zanim komórki będą mogły go użyć |
| Zależność od enzymu MTHFR | Omija etap przemiany zależny od enzymu MTHFR, dlatego rozważany jest u osób z wariantem genu MTHFR zmniejszającym sprawność tej przemiany | Wymaga sprawnej przemiany przez enzym MTHFR; u osób z wariantem tego genu konwersja do formy aktywnej może przebiegać mniej efektywnie |
| Wpływ na stężenie folianu | W badaniach z udziałem kobiet (Hekmatdoost i wsp., PLoS One 2015) 5-MTHF podnosił stężenie folianu w surowicy istotnie silniej niż kwas foliowy przy tej samej dawce | Skutecznie podnosi stężenie folianu, ale w bezpośrednich porównaniach wzrost bywał mniejszy niż przy równoważnej dawce 5-MTHF |
| Obniżanie homocysteiny | Skutecznie obniża stężenie homocysteiny; w badaniach (Lamers i wsp., Am J Clin Nutr 2004) działanie było porównywalne z kwasem foliowym | Również skutecznie obniża homocysteinę; w bezpośrednich porównaniach (Litynski i wsp. 2002, Lamers i wsp. 2004) efekt był zbliżony do 5-MTHF, bez istotnej różnicy |
| Ryzyko maskowania B12 | Aktywna forma jest często wskazywana jako rzadziej kojarzona z niemetabolizowanym kwasem foliowym we krwi przy wysokich dawkach; kwestia maskowania B12 dotyczy jednak wysokiej podaży folianu ogółem | Przy bardzo wysokich dawkach może pojawiać się niemetabolizowany kwas foliowy we krwi; niezależnie od formy, wysoka podaż folianu może maskować niedobór B12 |
| Cena vs wartość | Wyższy koszt jednostkowy rekompensowany aktywną formą gotową do użycia, niezależną od sprawności enzymu MTHFR i pozycjonowaną jako wybór z górnej półki | Niższa cena i bardzo dobra udokumentowana skuteczność w profilaktyce wad cewy nerwowej; pozostaje standardem w wielu wytycznych i badaniach referencyjnych |
03 Właściwości i korzyści
Zatwierdzone oświadczenia EFSA
Dla folianu autoryzowano w Unii Europejskiej (Rozporządzenie Komisji UE nr 432/2012) następujące oświadczenia zdrowotne:
- Folian przyczynia się do wzrostu tkanek matczynych w czasie ciąży.
- Folian przyczynia się do prawidłowej syntezy aminokwasów.
- Folian przyczynia się do prawidłowego tworzenia krwi (prawidłowej erytropoezy).
- Folian przyczynia się do prawidłowego metabolizmu homocysteiny.
- Folian przyczynia się do prawidłowego funkcjonowania układu odpornościowego.
- Folian przyczynia się do zmniejszenia uczucia zmęczenia i znużenia.
- Folian bierze udział w procesie podziału komórek.
- Folian przyczynia się do prawidłowych funkcji psychologicznych.
Warunkiem stosowania powyższych oświadczeń jest zawartość folianu w produkcie zapewniająca co najmniej znaczącą ilość zgodnie z załącznikiem do rozporządzenia 1169/2011 (15% RWS na wskazaną porcję; RWS folianu wynosi 200 µg). Powyższa lista stanowi pełny zakres dozwolonych komunikatów, poza nią nie formułuje się innych twierdzeń o działaniu.
Oświadczenie dotyczące ciąży i cewy nerwowej
Odrębnie, na podstawie art. 14 rozporządzenia 1924/2006 (oświadczenia o zmniejszaniu ryzyka choroby), autoryzowano oświadczenie odnoszące się do okresu okołokoncepcyjnego. Jego dokładne brzmienie, ujęte precyzyjnie zgodnie z decyzją UE, mówi, że dodatkowe spożycie kwasu foliowego zwiększa stan odżywienia matki w zakresie folianu, a niski stan odżywienia matki w zakresie folianu jest czynnikiem ryzyka rozwoju wad cewy nerwowej u rozwijającego się płodu. Warunki stosowania tego oświadczenia są ściśle określone: dotyczy ono suplementów diety dostarczających co najmniej 400 µg kwasu foliowego dziennie, jest kierowane do kobiet w wieku rozrodczym, a korzystny efekt występuje przy stosowaniu przez co najmniej miesiąc przed poczęciem i do trzech miesięcy po nim. Jest to oświadczenie o czynniku ryzyka, a nie twierdzenie, że folian leczy lub zapobiega chorobie.
04 Łączenie i bezpieczeństwo
Kontekst łączenia
Folian najlepiej działa w towarzystwie pozostałych witamin z grupy B, zwłaszcza witaminy B12 oraz witaminy B6, z którymi wspólnie uczestniczy w metabolizmie homocysteiny. Dlatego w preparatach wieloskładnikowych folian i te witaminy często występują razem.
W ofercie OVEA aktywny folian znajdziesz w codziennym kompleksie witaminowym Daily Ritual, a także w kompleksie na włosy, skórę i paznokcie, gdzie wspiera składniki uczestniczące w podziale komórek. Dobór formy folianu i jego zestawień nie rozszerza autoryzowanego zakresu oświadczeń zdrowotnych opisanego powyżej.
Bezpieczeństwo i przeciwwskazania
Folian, w tym jego aktywna forma 5-MTHF, jest składnikiem dobrze tolerowanym w zakresie typowych dawek suplementacyjnych. Mimo to obowiązują pewne ograniczenia i sytuacje wymagające ostrożności.
- Maskowanie niedoboru witaminy B12: to najważniejsza flaga bezpieczeństwa. Wysokie dawki folianu mogą wyrównać niedokrwistość megaloblastyczną, która bywa pierwszym sygnałem niedoboru witaminy B12, nie korygując przy tym uszkodzeń neurologicznych. W efekcie niedobór B12 może pozostać nierozpoznany. Osoby z grupy ryzyka niedoboru B12 (m.in. weganie, osoby starsze, przyjmujące metforminę lub leki hamujące wydzielanie kwasu żołądkowego) powinny monitorować poziom witaminy B12.
- Górny tolerowany poziom spożycia (UL): dla dorosłych, w tym kobiet w ciąży i karmiących, EFSA ustaliła UL na 1000 µg na dobę z suplementów i żywności wzbogacanej (limit obejmuje łącznie kwas foliowy oraz sole 5-MTHF). Nie należy go przekraczać bez wskazania.
- Nadwrażliwość: nie stosować przy nadwrażliwości na folian, kwas foliowy lub którykolwiek składnik preparatu.
- Choroby nowotworowe: przy aktywnej chorobie nowotworowej lub leczeniu onkologicznym suplementację folianu należy uzgodnić z lekarzem prowadzącym.
Interakcje
- Metotreksat: ten lek jest antagonistą folianu; jednoczesne stosowanie wymaga nadzoru lekarza, ponieważ folian może wpływać na działanie leku.
- Leki przeciwpadaczkowe (np. fenytoina, fenobarbital, prymidon): mogą obniżać stężenie folianu, a folian może wpływać na ich stężenie; konieczna kontrola lekarska.
- Sulfasalazyna, niektóre leki przeciwbakteryjne (trimetoprim): mogą zaburzać wchłanianie lub metabolizm folianu.
- Witamina B12 i B6: folian współdziała z tymi witaminami w metabolizmie homocysteiny; bywają zestawiane w jednym preparacie, co nie zmienia autoryzowanego zakresu oświadczeń.
W ciąży i podczas karmienia piersią suplementację należy prowadzić zgodnie z zaleceniami dla tych okresów i po konsultacji z lekarzem. W przypadku przyjmowania leków lub chorób przewlekłych przed rozpoczęciem suplementacji zalecana jest konsultacja z lekarzem lub farmaceutą.
05 Dawkowanie
Jak i kiedy przyjmować
Wartości referencyjne i zakresy
Referencyjna wartość spożycia (RWS) folianu w Unii Europejskiej wynosi 200 µg na dzień i służy jako punkt odniesienia przy znakowaniu. Naukowe zalecenia spożycia (np. PRI ustalane przez EFSA) dla dorosłych mieszczą się w okolicy 250–330 µg ekwiwalentu folianu (DFE) na dobę i są wartościami innego rodzaju niż etykietowe RWS.
- Typowe dawki w suplementach codziennych mieszczą się zwykle w zakresie 200–400 µg folianu na dobę.
- Kobietom planującym ciążę oraz w okresie okołokoncepcyjnym zaleca się 400 µg dziennie zgodnie z wytycznymi dla tego okresu; dokładną dawkę i czas stosowania ustala lekarz.
- Górny tolerowany poziom spożycia (UL) dla dorosłych ustalony przez EFSA wynosi 1000 µg na dobę z suplementów i żywności wzbogacanej. Przekraczanie tej wartości wymaga wskazania i nadzoru.
- Folian można przyjmować o dowolnej porze dnia, z posiłkiem lub bez. Forma 5-MTHF jest gotową, aktywną postacią folianu.
Indywidualne zapotrzebowanie zależy od diety, etapu życia (zwłaszcza planowania ciąży) oraz przyjmowanych leków. Dawki wykraczające poza zakres profilaktyczny należy uzgodnić z lekarzem.
06 Najczęstsze pytania
Czym różni się folian od kwasu foliowego?
Co oznacza forma 5-MTHF i dlaczego OVEA jej używa?
Co to jest gen MTHFR i czy ma znaczenie?
Dlaczego folian jest tak ważny w okresie planowania ciąży?
Czy folian może maskować niedobór witaminy B12?
Kiedy najlepiej przyjmować folian?
Czy folian można łączyć z witaminami B12 i B6?
07 Źródła naukowe
- Effect of low doses of 5-methyltetrahydrofolate and folic acid on plasma homocysteine in healthy subjects with or without the 677C->T polymorphism of methylenetetrahydrofolate reductase
- Supplementation with [6S]-5-methyltetrahydrofolate or folic acid equally reduces plasma total homocysteine concentrations in healthy women
- Methyltetrahydrofolate vs Folic Acid Supplementation in Idiopathic Recurrent Miscarriage with Respect to Methylenetetrahydrofolate Reductase C677T and A1298C Polymorphisms: A Randomized Controlled Trial
- Supplementation with Folic Acid or 5-Methyltetrahydrofolate and Prevention of Neural Tube Defects: An Evidence-Based Narrative Review
