Izoflawony sojowe to fitoestrogeny z soi (genisteina, daidzeina, glicyteina) o budowie zbliżonej do estrogenu i selektywnym powinowactwie do receptorów estrogenowych typu beta. Są badane w kontekście okresu okołomenopauzalnego, jednak EFSA nie autoryzowała dla nich żadnego oświadczenia zdrowotnego.
01 Szybkie fakty
- Nazwa chemiczna
- Izoflawony sojowe: genisteina, daidzeina, glicyteina
- Klasa związku
- Fitoestrogeny (izoflawonoidy, polifenole roślinne)
- Pochodzenie
- Nasiona soi (Glycine max); standaryzowany ekstrakt
- Forma w suplementach
- Standaryzowany ekstrakt z soi (% izoflawonów), kapsułki, tabletki
- Powinowactwo
- Selektywne, słabe; preferencyjnie do receptora estrogenowego beta (ER-beta)
- Status EFSA
- Brak autoryzowanego oświadczenia zdrowotnego (oświadczenia menopauzalne i kostne odrzucone)
- Typowy zakres badany
- ok. 35-150 mg izoflawonów na dobę (wg protokołów badań ujętych przez EFSA)
02 Jak działa Izoflawony sojowe
Czym są fitoestrogeny i jak działają
Izoflawony sojowe należą do fitoestrogenów, czyli związków roślinnych o budowie chemicznej przypominającej ludzki estrogen (17-beta-estradiol). Dzięki temu podobieństwu mogą łączyć się z receptorami estrogenowymi w komórkach. Można to porównać do klucza, który pasuje do zamka słabiej niż oryginał: izoflawony wiążą się z receptorem, ale ich działanie jest znacznie słabsze od działania własnego estrogenu organizmu.
- Główne izoflawony soi to genisteina, daidzeina i glicyteina.
- Wykazują selektywne powinowactwo, preferując receptor estrogenowy typu beta (ER-beta) nad typem alfa (ER-alfa).
- Część daidzeiny może być przekształcana przez bakterie jelitowe do ekwolu; zdolność ta zależy od indywidualnego składu mikrobioty i występuje tylko u części osób.
Stan badań nad okresem okołomenopauzalnym
Izoflawony sojowe są jednym z najczęściej badanych składników roślinnych w kontekście okresu okołomenopauzalnego, ale wyniki badań nie są jednoznaczne. Część randomizowanych badań z grupą kontrolną (RCT) i metaanaliz raportowała umiarkowane efekty, podczas gdy inne nie wykazały istotnej różnicy względem placebo. Różnice te wynikają m.in. z odmiennych dawek, czasu trwania badań, zawartości genisteiny oraz indywidualnej zdolności do wytwarzania ekwolu.
- Metaanaliza RCT (Taku i wsp., 2012, Menopause) raportowała różnice wobec placebo na poziomie kilkudziesięciu procent w zakresie częstości i nasilenia objawów naczynioruchowych, przy czym preparaty o wyższej zawartości genisteiny były skuteczniejsze.
- Modelowa metaanaliza (Li i wsp., 2015, Br J Clin Pharmacol; 16 badań, ok. 1710 uczestniczek) wskazała, że efekt narasta powoli i wymaga czasu (rzędu kilkudziesięciu tygodni), aby osiągnąć pełnię.
- Przegląd Cochrane (Lethaby i wsp., 2013) na dużej próbie (43 RCT, ponad 4000 kobiet) nie znalazł rozstrzygających dowodów na skuteczność fitoestrogenów ogółem, sygnalizując jednocześnie potrzebę dalszych badań nad koncentratami genisteiny.
Standaryzacja i forma
W suplementach izoflawony występują najczęściej jako standaryzowany ekstrakt z soi, w którym deklarowana jest procentowa zawartość izoflawonów. Standaryzacja pozwala określić faktyczną ilość aktywnych związków w porcji, co ma znaczenie przy porównywaniu preparatów, ponieważ to właśnie zawartość poszczególnych izoflawonów (zwłaszcza genisteiny) była zmienną różnicującą wyniki w badaniach.
03 Właściwości i korzyści
Status oświadczeń zdrowotnych
Dla izoflawonów sojowych nie istnieje żadne autoryzowane oświadczenie zdrowotne Europejskiego Urzędu ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA). W ramach oceny oświadczeń na podstawie rozporządzenia (WE) nr 1924/2006 panel naukowy EFSA nie uznał związku przyczynowo-skutkowego między spożyciem izoflawonów soi a:
- utrzymaniem prawidłowej gęstości mineralnej kości,
- zmniejszeniem objawów naczynioruchowych związanych z menopauzą (m.in. uderzeń gorąca),
- ochroną DNA, białek i lipidów przed uszkodzeniem oksydacyjnym oraz utrzymaniem prawidłowego poziomu cholesterolu LDL.
W praktyce oznacza to, że izoflawonom sojowym nie wolno przypisywać działania na objawy menopauzy ani na układ kostny jako udowodnionego faktu. Informacje o ich roli mają charakter wyłącznie opisowy i badawczy, a nie deklaracji o skuteczności. Niezależnie od oceny oświadczeń, EFSA przeprowadziła odrębną ocenę bezpieczeństwa izoflawonów w suplementach dla kobiet w okresie około- i pomenopauzalnym (patrz sekcja Bezpieczeństwo).
04 Łączenie i bezpieczeństwo
Kontekst łączenia
Izoflawony sojowe są składnikiem preparatów kierowanych do kobiet w okresie okołomenopauzalnym i występują w wieloskładnikowej formule meno-formula. W tego typu kompozycjach łączone bywają z innymi składnikami roślinnymi tradycyjnie kojarzonymi z okresem menopauzy, takimi jak korzeń dong quai czy owoc niepokalanka. Sam fakt zestawienia kilku składników nie rozszerza zakresu dozwolonych komunikatów: ponieważ dla izoflawonów nie ma autoryzowanego oświadczenia EFSA, opis ich roli pozostaje neutralny i badawczy niezależnie od kontekstu formuły.
Bezpieczeństwo i przeciwwskazania
Izoflawony sojowe są fitoestrogenami, dlatego ich stosowanie wymaga ostrożności u osób, u których aktywność estrogenowa może mieć znaczenie kliniczne. Decyzję o suplementacji należy podejmować w porozumieniu z lekarzem, zwłaszcza w sytuacjach wymienionych poniżej.
- Nowotwory hormonozależne: szczególna ostrożność u osób z rakiem piersi zależnym od estrogenów (ER-dodatnim), w trakcie leczenia onkologicznego lub po nim, a także przy innych nowotworach hormonozależnych; stosowanie wyłącznie po konsultacji z onkologiem.
- Choroby tarczycy: ostrożność u osób z chorobami tarczycy oraz przyjmujących leki tarczycowe; izoflawony mogą wpływać na gospodarkę tarczycową, zwłaszcza przy niedoborze jodu.
- Ciąża i karmienie piersią: nie zaleca się stosowania koncentrowanych ekstraktów izoflawonów w ciąży i podczas karmienia piersią ze względu na ich aktywność fitoestrogenową i niewystarczające dane dotyczące bezpieczeństwa.
- Endometrium: długotrwałe stosowanie wysokich dawek wymaga nadzoru; w badaniach przy długich okresach przyjmowania (powyżej kilkudziesięciu miesięcy) opisywano pojedyncze zmiany histopatologiczne błony śluzowej macicy.
- Nadwrażliwość na soję: nie stosować przy alergii lub nadwrażliwości na soję lub składniki preparatu.
Interakcje
- Tamoksyfen i terapie hormonalne raka piersi: ze względu na fitoestrogenowy charakter izoflawonów możliwe są interakcje z lekami modulującymi receptor estrogenowy; łącznie wyłącznie po konsultacji z onkologiem.
- Lewotyroksyna i leki tarczycowe: izoflawony mogą wpływać na funkcję tarczycy i potencjalnie modyfikować zapotrzebowanie na leczenie tarczycowe; konieczna kontrola lekarska.
- Estrogenowa terapia hormonalna: jednoczesne stosowanie z preparatami estrogenowymi należy skonsultować z lekarzem.
W przypadku przyjmowania leków, chorób przewlekłych (zwłaszcza onkologicznych i tarczycowych), ciąży lub karmienia piersią przed rozpoczęciem suplementacji izoflawonami konieczna jest konsultacja z lekarzem lub farmaceutą.
05 Dawkowanie
Jak i kiedy przyjmować
Dawkowanie i zakresy
Dla izoflawonów sojowych nie ustalono referencyjnej wartości spożycia (RWS), ponieważ nie są one witaminą ani składnikiem mineralnym. W suplementach dawkowanie odnosi się do zawartości izoflawonów w standaryzowanym ekstrakcie.
- W badaniach klinicznych ocenianych przez EFSA stosowano dawki w zakresie około 35-150 mg izoflawonów na dobę; ten przedział służy jako odniesienie protokołów badawczych, a nie jako zalecana dawka.
- Efekty obserwowane w badaniach narastają powoli, dlatego preparaty izoflawonowe stosuje się zwykle przez dłuższy, ciągły okres, a nie doraźnie.
- Zawartość genisteiny różni preparaty między sobą i była istotną zmienną w analizach, dlatego warto zwracać uwagę na deklarowaną standaryzację ekstraktu.
- Przyjmowanie należy dostosować do zaleceń producenta i nie przekraczać wskazanej porcji bez konsultacji.
Ze względu na fitoestrogenowy charakter związku oraz możliwe interakcje, dawkę i czas stosowania najlepiej ustalić z lekarzem, zwłaszcza przy chorobach tarczycy, nowotworach hormonozależnych lub równoczesnym przyjmowaniu leków.
06 Najczęstsze pytania
Czym są izoflawony sojowe?
Czy izoflawony sojowe mają oświadczenie zdrowotne EFSA?
Co mówią badania o izoflawonach a objawach menopauzy?
Co to jest ekwol i dlaczego ma znaczenie?
Czy izoflawony są bezpieczne przy chorobach tarczycy?
Czy izoflawony można stosować przy raku piersi?
W jakich dawkach bada się izoflawony sojowe?
07 Źródła naukowe
- Extracted or synthesized soybean isoflavones reduce menopausal hot flash frequency and severity: systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials
- Quantitative efficacy of soy isoflavones on menopausal hot flashes
- Phytoestrogens for menopausal vasomotor symptoms
- Effects of soy isoflavones on menopausal symptoms in perimenopausal women: a systematic review and meta-analysis
