Pluskwica groniasta (Actaea racemosa, dawniej Cimicifuga racemosa) to wieloletnia roślina z rodziny jaskrowatych (Ranunculaceae), pochodząca z lasów wschodniej Ameryki Północnej. Surowcem jest kłącze, czyli podziemna część rośliny, która od wieków towarzyszyła kobietom w tradycji północnoamerykańskiej. W suplementach diety pluskwica występuje najczęściej jako standaryzowany, suchy ekstrakt z kłącza.
Mechanizm
Pluskwica groniasta, znana w nomenklaturze botanicznej jako Actaea racemosa L. (dawna, wciąż często spotykana nazwa to Cimicifuga racemosa), należy do rodziny jaskrowatych (Ranunculaceae). To okazała bylina rosnąca naturalnie w wilgotnych, cienistych lasach wschodniej części Ameryki Północnej, gdzie wyrasta na wysokość przekraczającą metr i zakwita charakterystycznymi, długimi, białymi kwiatostanami.
Surowcem zielarskim jest kłącze wraz z korzeniami (Cimicifugae racemosae rhizoma) – zdrewniała, podziemna część rośliny. To właśnie ona jest pozyskiwana, suszona i przetwarzana na ekstrakt.
Profil fitochemiczny kłącza jest dobrze opisany. Najbardziej charakterystyczną grupą związków są triterpenowe glikozydy o budowie cykloartanowej, m.in. akteina, 23-epi-26-deoksyakteina oraz cimicifugozyd. Obok nich w surowcu występują kwasy fenolowe, takie jak kwas fukinolowy i kwasy cimicifugowe. Warto dodać, że pluskwica groniasta nie zawiera izoflawonów sojowych ani formononetyny – pod tym względem różni się od roślin strączkowych.
Badania
Co warto wiedzieć
- Forma w suplemencie: standaryzowany, suchy ekstrakt z kłącza – wygodny do precyzyjnego dawkowania i powtarzalny między partiami.
- Pochodzenie botaniczne: gatunek Actaea racemosa z naturalnych siedlisk Ameryki Północnej, odróżniany od podobnych gatunków azjatyckich.
- Profil składu: charakterystyczne triterpenowe glikozydy (m.in. akteina, cimicifugozyd) oraz kwasy fenolowe; brak izoflawonów sojowych.
- Tradycja: kłącze pluskwicy od stuleci jest obecne w ziołolecznictwie Ameryki Północnej, a roślina znana jest też jako ozdobna bylina ogrodowa.
To streszczenie publikacji naukowych o składniku, nie informacja o działaniu produktów ze sklepu; przy produktach używamy tylko oświadczeń z unijnego wykazu.
Stosowanie
Jak stosować
Pluskwica groniasta w suplementach ma postać standaryzowanego ekstraktu z kłącza, zamkniętego najczęściej w kapsułce lub tabletce. Dawkowanie zawsze ustalaj zgodnie z zaleceniami producenta podanymi na opakowaniu konkretnego produktu i nie przekraczaj wskazanej porcji dziennej.
Monografia HMPC dla roślinnych produktów leczniczych z kłączem pluskwicy ogranicza samodzielne stosowanie do 6 miesięcy. Przed rozpoczęciem przeczytaj poniższą sekcję o bezpieczeństwie, która dotyczy wątroby i jest w przypadku tego składnika ważniejsza niż sam schemat dawkowania.
Ile surowca opisuje monografia EMA
Unijna monografia zielarska dla kłącza pluskwicy (Cimicifuga racemosa (L.) Nutt., rhizoma; EMA/HMPC/48745/2017) opisuje trzy suche ekstrakty i bardzo małe dawki dobowe: 5,6 mg na dobę (2 × 2,8 mg) dla ekstraktu DER 5–10:1 na etanolu 58% V/V oraz 6,5 mg raz dziennie dla ekstraktu DER 4,5–8,5:1 na etanolu 60% V/V; trzeci przetwór to ekstrakt DER 6–11:1 na propan-2-olu 40% V/V. Liczby wyglądają na niskie, bo dotyczą zatężonego ekstraktu, a nie sproszkowanego kłącza. Bez podanego DER nie da się ich z niczym porównać.
Monografia ogranicza samodzielne stosowanie do 6 miesięcy i zaleca ostrożność osobom z chorobą wątroby w wywiadzie. Szczegóły w sekcji o bezpieczeństwie poniżej. Przy tym surowcu jest ona ważniejsza niż sam schemat dawkowania.
Bezpieczeństwo
Bezpieczeństwo: sygnał dotyczący wątroby
Pluskwica groniasta należy do surowców roślinnych, przy których kwestia bezpieczeństwa jest opisana obszerniej niż cokolwiek innego. Dotyczy wątroby. Na tej stronie cytujemy jedną pracę naukową i jest nią właśnie krytyczna analiza zgłoszeń o podejrzeniu hepatotoksyczności kłącza pluskwicy. Nie usuwamy jej i nie chowamy. Poniżej tłumaczymy, co dokładnie zgłaszano, jak to oceniono i co z tego wynika dla osoby, która rozważa preparat z tym składnikiem.
Co dokładnie zgłaszano
W piśmiennictwie oraz w zgłoszeniach kierowanych do organów nadzoru opisano przypadki uszkodzenia wątroby u osób stosujących preparaty zawierające kłącze pluskwicy groniastej. Obraz tych zgłoszeń jest niejednorodny: od bezobjawowego wzrostu aktywności enzymów wątrobowych, wykrytego przypadkowo w badaniach krwi, po pojedyncze ciężkie uszkodzenia wątroby. Są to opisy przypadków i zgłoszenia spontaniczne, a nie wynik badania z grupą kontrolną.
Ta różnica jest istotna i nie jest wymówką. W pojedynczym opisie przypadku zwykle nie da się rozstrzygnąć, czy przyczyną był ten konkretny surowiec, ponieważ:
- osoba przyjmowała równolegle inne leki lub suplementy, w tym takie o znanym wpływie na wątrobę;
- tożsamość botaniczna i skład użytego preparatu nie zawsze były zweryfikowane: na rynku zdarzały się produkty deklarujące Actaea racemosa, a zawierające pokrewne gatunki azjatyckie;
- nie wykonywano ponownej ekspozycji na surowiec, czyli najmocniejszego testu związku przyczynowego, i słusznie, bo byłaby nieetyczna;
- brakowało danych o spożyciu alkoholu, chorobach współistniejących, wirusowych zapaleniach wątroby czy wcześniejszych wynikach prób wątrobowych;
- dokumentacja bywała niepełna, a zgłoszenie sporządzane po czasie.
Praca cytowana na tej stronie (Teschke R, Schwarzenboeck A, Phytomedicine 2009) jest dokładnie taką analizą: autorzy zebrali opublikowane przypadki podejrzenia hepatotoksyczności kłącza pluskwicy i poddali je ustrukturyzowanej ocenie związku przyczynowego. Słowo „podejrzenie” w tytule tej pracy nie jest ozdobnikiem. Mówi, że przedmiotem analizy są zgłoszenia o niepewnym związku przyczynowym, a nie potwierdzone działanie toksyczne. Jednocześnie „niepotwierdzony” nie znaczy „wykluczony”. Brak dowodu na związek to nie to samo co dowód na brak ryzyka.
Stanowisko EMA i komitetu HMPC
Europejska Agencja Leków, poprzez Komitet ds. Roślinnych Produktów Leczniczych (HMPC), przeanalizowała zgłoszenia dotyczące wątroby i wyciągnęła z nich wniosek praktyczny: skoro w opisanych przypadkach związku przyczynowego nie da się ani potwierdzić, ani wykluczyć, informacja o ryzyku musi dotrzeć do pacjenta. Dlatego roślinne produkty lecznicze zawierające kłącze pluskwicy groniastej (Cimicifugae racemosae rhizoma) mają w druku informacyjnym ostrzeżenie o zgłaszanych przypadkach uszkodzenia wątroby wraz z instrukcją: w razie wystąpienia objawów mogących na nie wskazywać stosowanie preparatu przerywa się natychmiast. Monografia HMPC ogranicza także samodzielne stosowanie do 6 miesięcy i wyklucza określone grupy osób.
Rozróżnienie, które stawiamy wprost: ten wymóg formalnie dotyczy produktów leczniczych roślinnych, a nie suplementów diety, które podlegają prawu żywnościowemu i nadzorowi Państwowej Inspekcji Sanitarnej. Surowiec jest jednak ten sam. Dlatego w OVEA Health powtarzamy to ostrzeżenie przy składniku, zamiast zasłaniać się inną półką regulacyjną.
Kto nie powinien stosować
Nie stosuj, jeśli:
- jesteś w ciąży lub karmisz piersią;
- nie masz ukończonych 18 lat;
- masz rozpoznaną chorobę wątroby, przebyte uszkodzenie wątroby, aktywne zapalenie wątroby lub nieprawidłowe wyniki prób wątrobowych (ALT, AST, bilirubina, GGTP);
- jesteś uczulona na pluskwicę groniastą lub inne rośliny z rodziny jaskrowatych (Ranunculaceae).
Zachowaj szczególną ostrożność, jeśli:
- chorujesz lub chorowałaś na nowotwór hormonozależny (m.in. rak piersi, rak trzonu macicy); monografia EMA nie wyklucza wpływu kłącza pluskwicy na takie nowotwory;
- przyjmujesz tamoksyfen, terapię hormonalną lub inne leki hormonalne;
- przyjmujesz leki obciążające wątrobę albo jakiekolwiek leki przewlekle;
- występują u Ciebie krwawienia z dróg rodnych o niewyjaśnionej przyczynie (taki objaw wymaga diagnostyki przed sięgnięciem po jakikolwiek preparat);
- regularnie spożywasz alkohol lub masz stłuszczenie wątroby.
Objawy, przy których odstawiasz preparat
Nie czekaj do końca opakowania i nie sprawdzaj, czy „samo przejdzie”. Powodem do natychmiastowego odstawienia jest:
- zażółcenie skóry lub białkówek oczu;
- ciemny mocz, zwłaszcza razem z jasnym, odbarwionym stolcem;
- uporczywe nudności, wymioty, utrata apetytu;
- ból lub uczucie rozpierania pod prawym łukiem żebrowym;
- narastające, niewytłumaczalne zmęczenie i osłabienie;
- uporczywy świąd skóry bez widocznej wysypki;
- reakcja alergiczna: wysypka, pokrzywka, obrzęk twarzy lub gardła.
Zachowaj opakowanie i zapisz, w jakiej porcji dziennej i jak długo przyjmowałaś preparat. Bez tej informacji diagnostyka zaczyna się od zera. Zdarzenie zgłoś sprzedawcy preparatu. Suplementy diety nie mają odpowiednika nadzoru nad bezpieczeństwem farmakoterapii, więc zgłoszenia są w praktyce jedynym źródłem takich danych.
Jak ograniczyć ryzyko
- Nie przekraczaj porcji dziennej podanej na opakowaniu konkretnego produktu.
- Nie stosuj dłużej niż 6 miesięcy: taki limit samodzielnego stosowania podaje monografia HMPC dla roślinnych produktów leczniczych z tym surowcem.
- Jeśli należysz do grupy podwyższonego ryzyka, oznacz próby wątrobowe przed rozpoczęciem i powtórz je po kilku tygodniach. Wynik wyjściowy jest tym, co w ogóle pozwala zauważyć zmianę.
- Nie łącz kilku preparatów zawierających ten sam surowiec. Sprawdź pełne składy, bo pluskwica bywa jednym ze składników formuł wieloskładnikowych.
- Ogranicz alkohol na czas stosowania.
Podsumowanie bez upiększania: nie twierdzimy, że ryzyko dla wątroby jest zerowe, bo takiego twierdzenia nie da się obronić. Twierdzimy, że opisane przypadki mają niepewny związek przyczynowy, że regulator uznał je za wystarczającą podstawę do wymagania ostrzeżenia i że masz prawo znać jedno i drugie przed zakupem.
Łączenie z innymi składnikami
Łączenie w formułach
W gotowych formułach dla kobiet pluskwica groniasta bywa zestawiana z innymi roślinami o ugruntowanej tradycji, takimi jak ashwagandha (Withania somnifera) czy dzięgiel chiński (dong quai). Tak skomponowane mieszanki łączą surowiec północnoamerykański z roślinami o tradycji azjatyckiej.
Pluskwicę znajdziesz między innymi w formule Meno Formula. Jeśli stosujesz kilka preparatów jednocześnie, sprawdź ich pełny skład, aby uniknąć powielania tych samych składników. Pełną listę objawów menopauzy, jej etapy i sygnały, przy których warto zgłosić się do lekarza, opisujemy oddzielnie. Zobacz też: objawów menopauzy, jej etapy. Pluskwica groniasta pojawia się wśród surowców omawianych w przeglądzie badań o uderzeniach gorąca w menopauzie. Zobacz też: uderzeniach gorąca w menopauzie. uderzeniach gorąca w menopauzie.
Pytania
Czym jest pluskwica groniasta?
To wieloletnia roślina z rodziny jaskrowatych (Ranunculaceae), o nazwie łacińskiej Actaea racemosa (dawniej Cimicifuga racemosa), pochodząca z lasów wschodniej Ameryki Północnej. Surowcem jest jej kłącze, czyli podziemna część rośliny.
Co zawiera kłącze pluskwicy?
Charakterystyczną grupą związków są triterpenowe glikozydy, takie jak akteina, 23-epi-26-deoksyakteina i cimicifugozyd, a także kwasy fenolowe (m.in. kwas fukinolowy i kwasy cimicifugowe). Roślina nie zawiera izoflawonów sojowych ani formononetyny.
W jakiej postaci występuje w suplemencie?
Najczęściej jako standaryzowany, suchy ekstrakt z kłącza, zamknięty w kapsułce lub tabletce. Standaryzacja zapewnia powtarzalność kolejnych partii i pomaga odróżnić właściwy gatunek od podobnych roślin azjatyckich.
Skąd pochodzi pluskwica groniasta?
Naturalnie rośnie w wilgotnych, cienistych lasach wschodniej części Ameryki Północnej. Jej kłącze od stuleci jest obecne w tamtejszej tradycji zielarskiej.
Kto powinien zachować ostrożność?
Pluskwicy nie stosuje się w ciąży, podczas karmienia piersią ani u dzieci. Ostrożność zalecana jest osobom z chorobami wątroby oraz przyjmującym leki. Przy zażółceniu skóry lub oczu albo ciemnym moczu stosowanie się przerywa.
Źródła
- Suspected hepatotoxicity by Cimicifugae racemosae rhizoma (black cohosh, root): critical analysis and structured causality assessment Teschke R, Schwarzenboeck A, Phytomedicine, 2009
- Black cohosh (Cimicifuga spp.) for menopausal symptoms Leach MJ, Moore V, The Cochrane database of systematic reviews, 2012
- Effect of milk thistle (Silybum marianum) and black cohosh (Cimicifuga racemosa) supplementation on digoxin pharmacokinetics in humans Gurley BJ, Barone GW, Williams DK, et al., Drug metabolism and disposition: the biological fate of chemicals, 2006
- In vivo effects of goldenseal, kava kava, black cohosh, and valerian on human cytochrome P450 1A2, 2D6, 2E1, and 3A4/5 phenotypes Gurley BJ, Gardner SF, Hubbard MA, et al., Clinical pharmacology and therapeutics, 2005
- Assessing the clinical significance of botanical supplementation on human cytochrome P450 3A activity: comparison of a milk thistle and black cohosh product to rifampin and clarithromycin Gurley B, Hubbard MA, Williams DK, et al., Journal of clinical pharmacology, 2006
- https://www.ema.europa.eu/en/medicines/herbal/cimicifugae-rhizoma


