Kwas para-aminobenzoesowy (PABA) to aromatyczny związek organiczny, dawniej zaliczany do witamin z grupy B. U człowieka nie jest składnikiem niezbędnym, bo nie potrafimy przekształcać go we własny folian. Nie ma dla niego autoryzowanego oświadczenia zdrowotnego EFSA, dlatego opisujemy go neutralnie, w oparciu o dostępne badania.
01 Szybkie fakty
- Nazwa chemiczna
- Kwas para-aminobenzoesowy (PABA); 4-aminobenzoic acid
- Klasa związku
- Aromatyczny związek organiczny (pochodna kwasu benzoesowego); dawna witamina Bx/B10
- Wzór sumaryczny
- C7H7NO2
- Pochodzenie
- Produkty pełnoziarniste, jaja, mleko, mięso; synteza przez bakterie jelitowe; suplementy
- Forma w suplementach
- Kwas para-aminobenzoesowy (PABA); sól potasowa (aminobenzoesan potasu)
- Status EFSA
- Brak autoryzowanego oświadczenia zdrowotnego (Rozp. 432/2012)
- Status odżywczy
- Nie jest składnikiem niezbędnym dla człowieka; brak ustalonej RWS
02 Jak działa PABA (kwas para-aminobenzoesowy)
Co to właściwie jest PABA
Kwas para-aminobenzoesowy to niewielki związek organiczny zbudowany z pierścienia benzenowego z grupą aminową i karboksylową ustawionymi po przeciwnych stronach (stąd przedrostek para). Naturalnie występuje w produktach pełnoziarnistych, jajach, mleku i mięsie, a niewielkie ilości wytwarzają też bakterie zamieszkujące nasze jelita. W przeszłości zaliczano go do witamin z grupy B i nazywano witaminą Bx lub B10, jednak współcześnie nie jest już uznawany za witaminę.
Dlaczego nie jest dla nas składnikiem niezbędnym
U bakterii, roślin i grzybów PABA pełni konkretną rolę, jest cegiełką do budowy folianu (kwasu foliowego). Można to porównać do półproduktu na taśmie produkcyjnej, z którego mikroorganizmy składają gotową cząsteczkę. Człowiek tej taśmy nie ma, nie potrafimy przekształcać PABA we własny folian i musimy pobierać foliany bezpośrednio z diety, na przykład z zielonych warzyw liściastych. Z tego powodu PABA nie jest dla nas składnikiem odżywczym o ustalonym zapotrzebowaniu.
Co mówią badania u ludzi
Dane kliniczne dotyczące doustnego PABA u człowieka są ograniczone i pochodzą głównie z bardzo wąskiego obszaru medycyny, w którym stosowano sól potasową w wysokich dawkach. Najlepiej udokumentowanym przykładem jest randomizowane, podwójnie zaślepione i kontrolowane placebo badanie Weidnera i współpracowników, w którym aminobenzoesan potasu podawano w schemacie 4 razy 3 g na dobę przez 12 miesięcy. Dotyczyło ono wąskiej grupy mężczyzn i nie odnosi się do typowego stosowania w suplementach diety, ilustruje jednak, że istotne efekty obserwowano dopiero przy bardzo dużych, farmakologicznych dawkach. W zakresie potocznie powtarzanych zastosowań dotyczących włosów, skóry czy pigmentacji nie istnieją autoryzowane oświadczenia zdrowotne ani spójne dowody wysokiej jakości, dlatego nie formułujemy w tym zakresie żadnych twierdzeń o działaniu.
03 Właściwości i korzyści
Status oświadczeń zdrowotnych
Dla kwasu para-aminobenzoesowego (PABA) nie istnieje autoryzowane oświadczenie zdrowotne Unii Europejskiej. Składnik ten nie znajduje się na liście dozwolonych oświadczeń zdrowotnych w Rozporządzeniu Komisji (UE) nr 432/2012, a PABA nie jest też uznawany za witaminę ani składnik odżywczy o ustalonej referencyjnej wartości spożycia (RWS).
W praktyce oznacza to, że nie wolno przypisywać PABA korzyści zdrowotnych, w tym popularnie powtarzanych twierdzeń dotyczących włosów, skóry, pigmentacji włosów czy płodności. Takie sformułowania nie mają oparcia w autoryzowanych oświadczeniach EFSA. Opisujemy ten składnik wyłącznie neutralnie, jako związek o określonej charakterystyce chemicznej, i podajemy ramy badawcze, bez obietnic działania.
- Brak autoryzowanego oświadczenia zdrowotnego EFSA (Rozp. 432/2012).
- Nie jest składnikiem niezbędnym dla człowieka, brak ustalonej RWS.
- Dane kliniczne ograniczone do wąskich, wysokodawkowych zastosowań soli potasowej, niereprezentatywnych dla suplementów diety.
04 Łączenie i bezpieczeństwo
Kontekst łączenia
W praktyce suplementacyjnej PABA pojawia się zwykle nie samodzielnie, lecz jako jeden ze składników rozbudowanych formuł metabolicznych. Tak jest w produkcie kompleks na włosy, skórę i paznokcie, gdzie towarzyszy mu szereg składników o autoryzowanych oświadczeniach zdrowotnych. To właśnie te pozostałe składniki, takie jak biotyna czy selen, odpowiadają za udokumentowane funkcje formuły, podczas gdy PABA pozostaje elementem opisywanym neutralnie, bez przypisywania mu działania. Dobór formy i kontekstu spożycia nie zmienia faktu, że dla samego PABA nie sformułowano autoryzowanego oświadczenia zdrowotnego EFSA.
Bezpieczeństwo i przeciwwskazania
PABA stosowany doustnie w umiarkowanych ilościach uznawany jest za prawdopodobnie bezpieczny dla większości dorosłych, jednak profil bezpieczeństwa wyraźnie pogarsza się wraz ze wzrostem dawki. Wysokie dawki wiążą się z realnym ryzykiem działań niepożądanych.
- Wysokie dawki: długotrwałe przyjmowanie bardzo dużych ilości (rzędu kilkunastu gramów na dobę) wiązano z poważnymi zaburzeniami ze strony wątroby, nerek i krwi. Takie dawki nie są właściwe dla suplementacji bez nadzoru.
- Choroby wątroby: opisywano przypadki ostrego zapalenia wątroby (polekowego uszkodzenia wątroby) po doustnej soli potasowej PABA. Osoby z chorobami wątroby powinny zachować szczególną ostrożność.
- Choroby nerek: ostrożność u osób z niewydolnością nerek lub innymi schorzeniami nerek, ze względu na ograniczone wydalanie i ryzyko kumulacji.
- Dolegliwości żołądkowo-jelitowe: nudności, wymioty, bóle brzucha i biegunka należą do najczęściej zgłaszanych działań niepożądanych przy doustnym stosowaniu.
- Nadwrażliwość i fotouczulenie: PABA może wywoływać reakcje alergiczne skóry, a jako składnik filtrów przeciwsłonecznych bywał przyczyną kontaktowego zapalenia skóry i nadwrażliwości na światło.
Interakcje
- Sulfonamidy (antybiotyki sulfonamidowe) i dapson: kluczowa interakcja. Leki te działają, blokując bakteryjną przemianę PABA w folian, dlatego dodatkowa podaż PABA może osłabiać ich skuteczność. Nie łączyć PABA z antybiotykami sulfonamidowymi.
- Kortykosteroidy: PABA może spowalniać rozkład kortyzonu w organizmie, potencjalnie nasilając jego działanie i działania niepożądane.
- Leki wpływające na krzepnięcie: przy podaży dożylnej opisywano wpływ na krzepliwość krwi, co teoretycznie może zwiększać ryzyko krwawień w połączeniu z lekami przeciwzakrzepowymi.
- Ciąża i karmienie piersią: nie zaleca się doustnego stosowania PABA w ciąży i w okresie karmienia ze względu na brak danych o bezpieczeństwie.
W przypadku przyjmowania leków, chorób przewlekłych (zwłaszcza wątroby i nerek), ciąży lub karmienia piersią przed rozpoczęciem suplementacji zalecana jest konsultacja z lekarzem lub farmaceutą.
05 Dawkowanie
Jak i kiedy przyjmować
Dawkowanie i wartości referencyjne
Dla kwasu para-aminobenzoesowego nie ustalono referencyjnej wartości spożycia (RWS), ponieważ nie jest on uznawany za składnik odżywczy niezbędny dla człowieka. Oznacza to brak oficjalnego dziennego zapotrzebowania, do którego można by się odnosić na etykiecie.
- W suplementach diety PABA występuje zwykle w niewielkich ilościach jako element szerszej formuły, a nie jako pojedynczy, wysokodawkowy składnik. Należy stosować się do dawki podanej przez producenta na opakowaniu.
- Bardzo wysokie dawki znane z literatury klinicznej (rzędu 12 g na dobę soli potasowej w kilku dawkach podzielonych) dotyczą zastosowań farmakologicznych pod nadzorem, a nie zwykłej suplementacji, i wiążą się z ryzykiem dla wątroby, nerek i krwi.
- Nie należy samodzielnie zwiększać dawki ani łączyć PABA z antybiotykami sulfonamidowymi.
Ze względu na ograniczone dane o bezpieczeństwie wyższych dawek, wszelkie odstępstwa od dawkowania podanego na opakowaniu warto skonsultować z lekarzem lub farmaceutą.
06 Najczęstsze pytania
Czy PABA to witamina?
Czy PABA ma autoryzowane oświadczenie zdrowotne EFSA?
Skąd organizm bierze PABA?
Czy PABA wpływa na włosy i ich kolor?
Czy PABA można łączyć z antybiotykami?
Czy PABA jest bezpieczny w wysokich dawkach?
Czy PABA jest bezpieczny w ciąży?
07 Źródła naukowe
- Potassium paraaminobenzoate (POTABA) in the treatment of Peyronie's disease: a prospective, placebo-controlled, randomized study
- Potassium para-aminobenzoate for the treatment of Peyronie's disease: is it effective?
- Acute hepatitis associated with treatment of Peyronie's disease with potassium para-aminobenzoate (Potaba)
